Thành Cổ Loa ở Đông Anh, Hà Nội là một toà thành đất nhiều vòng, được truyền thuyết và sử cũ gắn với An Dương Vương. Khảo cổ học đã góp vào câu chuyện ấy những bằng chứng vật chất: luỹ đất đắp công phu, kho mũi tên đồng, một chiếc trống đồng chứa nhiều đồ đồng bên trong. Nhưng niên đại chính xác của từng vòng thành và mối liên hệ cụ thể với truyền thuyết vẫn là chuyện các nhà nghiên cứu còn bàn.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Chuyện nỏ thần, Mỵ Châu Trọng Thuỷ thì ai cũng thuộc. Hôm nay mình kể Cổ Loa của những người cầm bay.
Cổ Loa trông như thế nào trên mặt đất?
Cổ Loa gồm ba vòng thành đất lồng nhau: vòng ngoài, vòng giữa có hình dạng không đều chạy theo địa hình, và vòng trong cùng có dạng gần hình chữ nhật. Bên ngoài các vòng thành có hào nước, nối với sông Hoàng.
Đến nay nhiều đoạn luỹ vẫn còn thấy rõ, cao vài mét, phủ cỏ, chạy uốn lượn qua làng và ruộng. Có đoạn bị đào phá, san lấp, làm đường, nhưng tổng thể vẫn đủ để nhận ra quy mô rất lớn.
Quy mô ấy là bằng chứng hùng hồn nhất. Đắp hàng chục cây số luỹ đất cần một lực lượng lao động khổng lồ, được tổ chức và chỉ huy. Chỉ một chính quyền đủ mạnh mới làm được.
Cổ Loa hiện là di tích quốc gia đặc biệt, có ban quản lý và khu đền thờ An Dương Vương nằm trong vòng thành trong.
Mũi tên đồng và chiếc trống chứa đầy đồ đồng
Một phát hiện nổi tiếng là kho mũi tên đồng ở khu Cầu Vực, gần thành, tìm thấy cuối những năm năm mươi của thế kỷ hai mươi. Hàng nghìn mũi tên đồng nằm tập trung một chỗ.
Phát hiện này lập tức gợi tới truyền thuyết nỏ thần bắn một phát ra nhiều mũi tên. Khảo cổ không chứng minh được nỏ thần, nhưng cho thấy ở Cổ Loa có kho vũ khí lớn, phù hợp với một trung tâm quân sự.
Đầu những năm tám mươi, người ta tìm thấy ở Cổ Loa một chiếc trống đồng bên trong chứa rất nhiều đồ đồng như lưỡi cày, rìu và các mảnh đồng. Đây là một trong những phát hiện thời Đông Sơn quan trọng nhất ở khu vực.
Những phát hiện ấy cho thấy Cổ Loa là nơi tập trung của cải và quyền lực trong thời Đông Sơn muộn, bất kể người ta gọi chủ nhân của nó bằng tên gì.
Luỹ thành được đắp như thế nào?
Các cuộc khai quật cắt ngang luỹ thành cho thấy luỹ được đắp bằng nhiều lớp đất, có khi xen những lớp đá kè, gốm vỡ làm nền móng. Có những đoạn được gia cố ở chân bằng đá, chống sụt lở.
Cắt ngang luỹ là cách duy nhất để đọc lịch sử xây dựng. Một luỹ có thể được đắp nhiều đợt, đợt sau chồng lên đợt trước. Đất đắp của mỗi đợt có thể chứa than và mảnh gốm, giúp xác định niên đại.
Trong luỹ thành và các lớp đất liên quan có tìm thấy ngói, gốm nhiều loại. Việc những vật liệu này thuộc thời nào, và chúng nói gì về ảnh hưởng qua lại với phương bắc, là chủ đề thảo luận giữa các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
Những công trình nghiên cứu định tuổi gần đây nhìn chung đặt việc đắp các phần chính của thành vào giai đoạn muộn của văn hoá Đông Sơn, mấy thế kỷ trước công nguyên. Chi tiết còn được bàn, và các đợt khai quật mới có thể thay đổi bức tranh.
Truyền thuyết và khảo cổ gặp nhau tới đâu?
Sử cũ chép An Dương Vương xây thành Cổ Loa, thành xoáy như trôn ốc. Khảo cổ thấy một toà thành nhiều vòng, đúng thời kỳ, đúng quy mô một kinh đô. Đến đây, hai nguồn khá khớp nhau.
Nhưng những chi tiết như nỏ thần, rùa vàng, móng rùa, Mỵ Châu rắc lông ngỗng thuộc về truyền thuyết. Chúng có giá trị văn hoá, đạo lý lớn, nhưng không phải thứ hố đào có thể xác nhận hay bác bỏ.
Một người làm khảo cổ tử tế không chế giễu truyền thuyết, cũng không lấy truyền thuyết làm bằng chứng. Họ để mỗi thứ ở đúng chỗ của nó: truyền thuyết cho biết người đời sau nhớ về Cổ Loa thế nào, còn hố đào cho biết Cổ Loa được làm ra thế nào.
Có lẽ chính khoảng cách giữa hai thứ ấy là điều làm Cổ Loa hấp dẫn đến vậy.
Đi Cổ Loa nên nhìn gì?
Nếu bạn ghé Cổ Loa, đừng chỉ vào đền rồi về. Hãy đi bộ hoặc đạp xe dọc một đoạn luỹ còn tốt, leo lên đỉnh luỹ nhìn ra hào nước. Bạn sẽ cảm nhận được độ cao, độ dày của nó, và hình dung bao nhiêu sọt đất đã được gánh lên.
Để ý những chỗ luỹ bị cắt ngang làm đường, có khi lộ ra mặt cắt các lớp đất. Đó là cuốn sách mở mà mình đã nói, chỉ cần nhìn chứ đừng đào.
Ghé khu trưng bày nếu có mở, xem mũi tên đồng, mảnh ngói, gốm. Hỏi ban quản lý về các đợt khai quật gần đây. Những người làm việc ở di tích thường rất vui khi có khách hỏi sâu.
Đứng trên luỹ đất hai nghìn năm tuổi, nhìn ra những cánh đồng và khu đô thị mới đang mọc lên, bạn có nghĩ thành phố của mình hôm nay sẽ để lại gì cho người đứng ở đây hai nghìn năm sau?
Câu hỏi thường gặp
Thành Cổ Loa có mấy vòng?
Thành Cổ Loa có ba vòng thành đất chính: thành ngoài, thành giữa và thành nội. Bên ngoài có hệ thống hào nước bao quanh.
Kho mũi tên đồng Cổ Loa có chứng minh nỏ thần là thật không?
Không. Kho mũi tên cho thấy Cổ Loa có kho vũ khí lớn, phù hợp với một trung tâm quân sự, nhưng không chứng minh được chi tiết thần kỳ của truyền thuyết.
Thành Cổ Loa được xây vào khoảng thời gian nào?
Sử cũ gắn thành với An Dương Vương. Các nghiên cứu khảo cổ và định tuổi nhìn chung đặt các phần chính vào giai đoạn muộn của văn hoá Đông Sơn, vài thế kỷ trước công nguyên, nhưng chi tiết vẫn còn được thảo luận.
Cổ Loa có được xếp hạng di tích không?
Có. Khu di tích Cổ Loa đã được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt và có ban quản lý riêng.
Có được tự đào ở Cổ Loa không?
Tuyệt đối không. Cổ Loa là di tích được bảo vệ, mọi hoạt động đào bới đều phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép và do chuyên gia thực hiện.
