Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, mấy người nông dân đào giếng ở vùng gần Tây An, Trung Quốc tình cờ gặp những mảnh tượng đất nung. Đó là khởi đầu của một trong những phát hiện khảo cổ lớn nhất thế kỷ hai mươi: đội quân đất nung chôn theo Tần Thuỷ Hoàng, gồm hàng nghìn tượng chiến binh, ngựa, xe. Điều thú vị là ngôi mộ chính của nhà vua, nằm cách đó không xa, đến nay vẫn chưa được mở.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình kể về đội quân không bao giờ ra trận, và vì sao các nhà khảo cổ chọn kiên nhẫn chờ đợi trước cánh cửa lớn nhất.
Từ một cái giếng tới hàng nghìn chiến binh
Đó là một năm hạn hán, nông dân trong làng đào giếng tìm nước. Thay vì nước, họ gặp đầu tượng, mảnh thân tượng bằng đất nung. Tin được báo lên, các nhà khảo cổ tới, và chẳng bao lâu nhận ra quy mô khổng lồ của phát hiện.
Các cuộc khai quật mở ra nhiều hố lớn. Hố lớn nhất chứa những hàng chiến binh xếp thành đội hình, đứng trong những hành lang được ngăn bằng tường đất, trên có mái gỗ đã sụp. Các hố khác chứa kỵ binh, xe ngựa, và một hố được cho là nơi chỉ huy.
Tổng số tượng ước tính lên tới hàng nghìn, phần lớn vẫn chưa được khai quật hết. Nhiều tượng bị vỡ do mái sụp, có lẽ cả do bị đốt phá trong những biến động sau khi nhà Tần sụp đổ.
Những người nông dân phát hiện ra đội quân đã trở thành một phần của câu chuyện, gắn với bảo tàng nơi đây.
Tượng được làm ra sao?
Mỗi tượng chiến binh cao xấp xỉ người thật. Các nhà nghiên cứu cho rằng tượng được làm theo kiểu dây chuyền: các bộ phận như chân, thân, tay, đầu được làm riêng, có dùng khuôn cho những phần cơ bản, rồi ghép lại. Sau đó, thợ nặn thêm chi tiết bằng tay như tóc, râu, nét mặt, trang phục.
Nhờ phần hoàn thiện bằng tay, các tượng có nhiều gương mặt, kiểu tóc, tư thế khác nhau. Một số tượng còn mang dấu tên người thợ hoặc xưởng, cho thấy cách quản lý sản xuất chặt chẽ.
Các chiến binh ban đầu cầm vũ khí thật bằng đồng: giáo, kiếm, nỏ. Nhiều vũ khí đồng tìm thấy trong hố vẫn còn sắc, và việc phân tích chúng cho biết về kỹ thuật luyện kim thời Tần.
Tượng sau khi nặn được nung trong lò, rồi phủ sơn nhiều màu sắc rực rỡ.
Những sắc màu biến mất trong vài phút
Ngày nay, đội quân đất nung có màu xám nâu của đất. Nhưng ban đầu, tượng được sơn màu: đỏ, xanh, tím, trắng, đen, trên một lớp sơn mài nền. Đó là một đội quân rực rỡ.
Khi được khai quật, lớp sơn mài nền đã ở trong đất ẩm suốt hơn hai nghìn năm. Gặp không khí khô, nó co lại, cong lên và bong ra, có khi chỉ trong vài phút. Những người khai quật đầu tiên đã phải chứng kiến màu sắc biến mất ngay trước mắt.
Đây là một trong những lý do chính khiến việc khai quật tiếp được làm rất chậm. Các nhà bảo tồn đã phát triển những kỹ thuật để giữ ẩm và ổn định lớp sơn ngay khi lộ ra, với những thành công nhất định.
Câu chuyện màu sơn là một bài học điển hình: đào lên khi chưa có cách giữ là chấp nhận mất mát. Đôi khi, chờ đợi chính là cách bảo vệ tốt nhất.
Vì sao lăng chính của Tần Thuỷ Hoàng chưa được mở?
Đội quân đất nung chỉ là một phần của khu lăng mộ rộng lớn. Ngôi mộ chính của Tần Thuỷ Hoàng nằm dưới một gò đất lớn gần đó, và đến nay chưa được khai quật.
Sử gia Tư Mã Thiên, viết khoảng một thế kỷ sau, mô tả lăng mộ có những dòng sông bằng thuỷ ngân. Các phép đo trong đất ở khu vực gò mộ đã phát hiện nồng độ thuỷ ngân cao bất thường, gợi ý rằng mô tả ấy có thể có cơ sở.
Lý do chính để chưa mở là bảo tồn. Với kỹ thuật hiện nay, chưa có cách bảo đảm giữ được những gì bên trong, nhất là đồ hữu cơ, màu sắc, khi tiếp xúc với không khí. Thuỷ ngân cũng là một mối nguy cho người làm việc.
Các nhà khảo cổ đang dùng những phương pháp không đào, như khảo sát địa vật lý, để tìm hiểu cấu trúc bên trong. Quyết định chờ đợi được nhiều người trong nghề coi là đúng đắn.
Một đội quân nói gì về một đế chế?
Đội quân đất nung cho thấy quyền lực khổng lồ của nhà Tần: khả năng huy động hàng vạn người lao động, tổ chức sản xuất quy mô lớn, chuẩn hoá vũ khí và kỹ thuật.
Nó cũng cho thấy niềm tin của một vị vua rằng quyền lực có thể theo mình sang thế giới bên kia. Đội quân ấy được làm để bảo vệ ông sau khi chết.
Với khảo cổ học, đây là một kho tư liệu về quân sự, kỹ thuật, nghệ thuật và tổ chức xã hội thời ấy, và còn rất nhiều điều chưa được khám phá.
Hãy hình dung những người thợ ngồi nặn từng khuôn mặt chiến binh, có lẽ dựa trên gương mặt những người quanh họ. Khi đứng trước đội quân ấy, bạn có tự hỏi trong hàng nghìn khuôn mặt kia, có khuôn mặt nào là của chính người thợ không?
Câu hỏi thường gặp
Đội quân đất nung được phát hiện khi nào?
Đội quân đất nung được phát hiện năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư khi nông dân đào giếng ở vùng gần Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc.
Có bao nhiêu tượng đất nung?
Số lượng ước tính lên tới hàng nghìn tượng chiến binh, cùng ngựa và xe. Phần lớn chưa được khai quật hết, nên con số chính xác vẫn chưa biết.
Vì sao tượng đất nung mất màu?
Lớp sơn mài nền dưới màu sơn co lại và bong ra rất nhanh khi gặp không khí khô sau hơn hai nghìn năm trong đất ẩm. Các nhà bảo tồn đã phát triển kỹ thuật để hạn chế điều này.
Lăng Tần Thuỷ Hoàng có thuỷ ngân thật không?
Sử gia Tư Mã Thiên mô tả lăng có sông thuỷ ngân, và đo đạc trong đất quanh gò mộ phát hiện nồng độ thuỷ ngân cao bất thường. Tuy nhiên, chỉ khi khai quật mới biết chính xác bên trong có gì.
Mỗi tượng có khuôn mặt khác nhau không?
Các tượng có rất nhiều gương mặt, kiểu tóc và chi tiết khác nhau nhờ phần hoàn thiện bằng tay, dù được làm từ một số bộ phận chuẩn. Việc mỗi tượng là chân dung một người cụ thể thì chưa có bằng chứng chắc chắn.
