Khuyên tai hai đầu thú và khuyên tai có ba mấu nhọn làm bằng ngọc là những đồ trang sức đặc trưng nhất của văn hoá Sa Huỳnh ở miền Trung. Những món cùng kiểu đã được tìm thấy ở Philippines, Đài Loan, Thái Lan và nhiều nơi khác quanh Biển Đông. Phân tích khoáng vật cho thấy ngọc của nhiều món có nguồn từ một mỏ ở miền đông Đài Loan, hé lộ một mạng lưới giao thương biển rộng lớn hơn hai nghìn năm trước.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Tục chôn người trong chum của Sa Huỳnh đã được nhiều người kể. Hôm nay mình chỉ nói về một đôi khuyên tai, và con đường biển mà nó dẫn ra.
Hai loại khuyên tai nổi tiếng
Loại thứ nhất là khuyên tai hai đầu thú: một vòng cong, hai đầu tạc thành hai đầu con vật nhìn về hai phía, ở giữa có lỗ để đeo. Con vật là gì vẫn được bàn, có người cho là dê, có người cho là một loài thú khác, có người nghĩ đó là con vật tưởng tượng.
Loại thứ hai là khuyên tai tròn có ba mấu nhọn nhô ra ở mép ngoài. Trong tài liệu quốc tế, loại này được gọi bằng một cái tên lấy từ tiếng địa phương ở Philippines.
Cả hai thường làm bằng ngọc nephrite màu xanh, cũng có chiếc bằng thuỷ tinh. Chúng được mài rất công phu, đánh bóng kỹ, đòi hỏi tay nghề cao và nhiều thời gian.
Những món trang sức này thường được tìm thấy trong mộ chum Sa Huỳnh, đi cùng hạt chuỗi, đồ sắt, đồ gốm. Chúng là đồ quý, có lẽ mang giá trị biểu tượng và địa vị.
Từ Sa Huỳnh tới Philippines và Đài Loan
Ngay từ đầu thế kỷ hai mươi, các nhà nghiên cứu đã để ý rằng khuyên tai kiểu Sa Huỳnh có những món gần như giống hệt ở các đảo Philippines. Câu hỏi đặt ra: giống vì cùng một nguồn, vì trao đổi, hay vì mỗi nơi tự làm theo cùng một kiểu?
Về sau, khi khảo cổ ở Đài Loan, Thái Lan, miền nam bán đảo Mã Lai phát triển, những món cùng kiểu cũng xuất hiện ở đó. Bản đồ phân bố trải quanh Biển Đông như một vòng tròn.
Hình ảnh ấy gợi tới một vùng biển không ngăn cách mà nối liền. Người xưa đi lại bằng thuyền giữa các bờ biển và hải đảo, mang theo đồ vật, kỹ thuật và có lẽ cả ý tưởng, tín ngưỡng.
Nhiều nhà nghiên cứu gọi đó là một khu vực tương tác văn hoá xung quanh Biển Đông thời tiền sử muộn, mà người Sa Huỳnh là một mắt xích quan trọng.
Ngọc từ đâu tới? Khoa học trả lời
Muốn biết ngọc từ đâu, phải phân tích thành phần của nó. Ngọc nephrite ở mỗi mỏ có những đặc điểm hoá học vi lượng riêng, giống dấu vân tay.
Một nhóm nghiên cứu quốc tế đã phân tích hàng trăm hiện vật ngọc từ nhiều nước quanh Biển Đông, và kết quả công bố vào cuối những năm hai nghìn cho thấy nhiều món, kể cả ở Việt Nam, có thành phần khớp với ngọc từ một mỏ ở miền đông Đài Loan.
Điều đó có nghĩa là nguyên liệu, hoặc chính sản phẩm, đã đi những quãng đường biển dài hàng nghìn cây số. Có những nghiên cứu còn cho thấy một số xưởng chế tác ngọc nằm ở ngoài Đài Loan, nơi nguyên liệu thô được mang tới rồi mài thành sản phẩm.
Chi tiết về ai chở, chở bằng gì, đổi lấy gì vẫn là câu hỏi mở. Nhưng câu trả lời về nguồn ngọc đã làm thay đổi cách nhìn về mức độ kết nối của thế giới cổ quanh Biển Đông.
Hạt chuỗi từ phương xa
Không chỉ ngọc. Trong mộ Sa Huỳnh còn có nhiều hạt chuỗi mã não, carnelian màu đỏ cam, và hạt thuỷ tinh nhiều màu. Một số loại hạt này được cho là có nguồn từ Ấn Độ hoặc làm theo kỹ thuật Ấn Độ.
Như vậy, người Sa Huỳnh đứng ở chỗ giao nhau của hai mạng lưới: một mạng lưới quanh Biển Đông nối với Đài Loan, Philippines, và một mạng lưới rộng hơn nối với Ấn Độ qua các tuyến biển phía tây.
Đồ sắt cũng khá phổ biến trong mộ Sa Huỳnh, cho thấy họ đã ở thời đại sắt, với công cụ và vũ khí sắt.
Hình ảnh một cộng đồng ven biển miền Trung giàu có, buôn bán xa, đeo trang sức ngọc và hạt chuỗi phương xa, khác hẳn hình dung về những làng chài nhỏ biệt lập.
Một đôi khuyên tai dạy mình điều gì?
Bài học đầu tiên là Biển Đông từ xa xưa đã là con đường, không phải bức tường. Những người sống quanh nó đã gặp gỡ, trao đổi từ rất lâu trước khi có các triều đại và đường biên.
Bài học thứ hai là sức mạnh của khoa học vật liệu trong khảo cổ. Chỉ nhìn hình dáng, người ta tranh luận hàng chục năm. Phân tích thành phần đã đưa ra một câu trả lời có thể kiểm chứng.
Bài học thứ ba là sự khiêm tốn. Mỗi phát hiện trả lời một câu hỏi lại mở ra mấy câu khác. Ai làm, ai mang, ý nghĩa của hình hai đầu thú là gì, mình vẫn chưa biết.
Nếu một ngày bạn thấy đôi khuyên tai ngọc xanh trong tủ kính bảo tàng, hãy nhớ nó có thể đã bắt đầu hành trình từ một ngọn núi bên kia biển. Bạn nghĩ người đeo nó có biết điều đó không?
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá Sa Huỳnh ở đâu?
Văn hoá Sa Huỳnh phân bố chủ yếu ở các tỉnh ven biển miền Trung Việt Nam. Tên gọi lấy từ địa danh Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi, nơi các phát hiện đầu tiên được ghi nhận.
Ngọc nephrite là gì?
Nephrite là một loại ngọc cứng, dai, thường có màu xanh, được nhiều nền văn hoá cổ ở châu Á dùng làm công cụ và đồ trang sức. Nó khác với loại ngọc jadeit thường thấy trong trang sức hiện đại.
Khuyên tai hai đầu thú có ở đâu ngoài Việt Nam?
Những món cùng kiểu đã được tìm thấy ở Philippines, Đài Loan và Thái Lan, cho thấy sự kết nối giữa các cư dân quanh Biển Đông thời cổ.
Người Sa Huỳnh đã dùng đồ sắt chưa?
Rồi. Đồ sắt như công cụ, vũ khí khá phổ biến trong các mộ Sa Huỳnh, cho thấy họ thuộc thời đại sắt.
Có thể xem khuyên tai Sa Huỳnh ở đâu?
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và bảo tàng các tỉnh ven biển miền Trung có trưng bày hiện vật Sa Huỳnh. Bạn nên hỏi trước để biết hiện vật nào đang được trưng bày.
