Mộ thuyền là kiểu quan tài làm từ một thân cây lớn bổ đôi rồi khoét rỗng, phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ thời Đông Sơn. Mộ Việt Khê ở Hải Phòng, phát hiện đầu những năm sáu mươi của thế kỷ hai mươi, là ngôi mộ thuyền nổi tiếng nhất, chứa rất nhiều đồ đồng chôn theo người chết. Nó cho biết về địa vị của người được chôn, về tay nghề của thợ Đông Sơn và về cách họ nghĩ về cái chết.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình kể về những con thuyền không bao giờ ra sông, vì chúng được làm để chở người ta sang một thế giới khác.
Vì sao gọi là mộ thuyền?
Quan tài được làm từ một thân cây to, bổ dọc làm đôi, khoét rỗng cả hai nửa. Một nửa làm thân, một nửa làm nắp, úp lên nhau. Hình dáng thon dài, hai đầu hơi vát, trông giống một chiếc thuyền độc mộc.
Có phải người xưa cố ý làm quan tài hình thuyền để chở hồn người chết theo sông nước không? Đây là một cách giải thích được nhiều người nhắc, vì hình thuyền xuất hiện nhiều trên trống đồng Đông Sơn, có những con thuyền chở người đội lông chim.
Nhưng cũng có thể hình dạng ấy đơn giản đến từ cách khoét một thân cây, và người xưa dùng cùng kỹ thuật làm thuyền để làm quan tài. Hai cách giải thích không loại trừ nhau, và khảo cổ học chưa đủ bằng chứng để chọn hẳn một bên.
Mộ thuyền được tìm thấy ở nhiều nơi trong đồng bằng Bắc Bộ, phần lớn ở những vùng đất trũng, ngập nước.
Việt Khê: một ngôi mộ đầy đồ đồng
Mộ Việt Khê được phát hiện ở vùng Thuỷ Nguyên, Hải Phòng. Ngôi mộ chính là một quan tài thân cây lớn, bên trong và quanh đó có rất nhiều hiện vật, phần lớn bằng đồng.
Đồ chôn theo gồm vũ khí như giáo, rìu, dao găm, đồ dùng như thạp, thố, đồ nghi lễ, nhạc cụ, cùng những đồ bằng gỗ, sơn. Có những món được trang trí hoa văn rất đẹp, cùng phong cách với trống đồng.
Số lượng và chất lượng đồ chôn theo cho thấy người được chôn có địa vị cao trong cộng đồng. Một gia đình bình thường khó lòng bỏ vào mộ chừng ấy đồ đồng, thứ tài sản quý giá thời bấy giờ.
Mộ Việt Khê trở thành một trong những tư liệu then chốt để nghiên cứu xã hội Đông Sơn, và nhiều hiện vật của nó đang được lưu giữ ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Vì sao gỗ còn lại sau hơn hai nghìn năm?
Ở phần lớn các di chỉ, gỗ đã mục hết. Mộ thuyền còn được là nhờ nằm trong đất sét ngập nước. Nước bao kín, không khí không lọt vào, nên nấm và vi khuẩn cần không khí không phá được gỗ.
Đó cũng là lý do mộ thuyền thường được phát hiện khi người dân đào ao, đào kênh, nạo vét ở vùng trũng, chạm vào lớp đất sét sâu.
Khi đưa lên khỏi môi trường ngập nước, gỗ bắt đầu gặp nguy hiểm. Nếu để khô tự nhiên, nó co ngót và nứt nẻ. Bảo quản một chiếc quan tài thân cây đòi hỏi giữ ẩm, xử lý hoá chất lâu dài, như mình đã kể ở tập về gỗ ngâm nước.
Môi trường ngập nước còn giữ được những thứ hiếm như sơn, vải, hạt, dây buộc. Những thứ ấy kể về đời sống chi tiết hơn nhiều so với đồ đồng.
Thạp Đào Thịnh và những cặp người trên nắp
Nói tới đồ đựng Đông Sơn, không thể không nhắc thạp đồng Đào Thịnh, tìm thấy ở Yên Bái. Đây là chiếc thạp lớn, thân trang trí hoa văn và hình thuyền, nắp có tượng bốn cặp nam nữ ôm nhau.
Hình ảnh ấy được hiểu là biểu tượng phồn thực, cầu mong sinh sôi nảy nở cho mùa màng và con người, một tín ngưỡng phổ biến ở các cư dân nông nghiệp. Chiếc thạp đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Thạp Đào Thịnh không phải đồ trong mộ thuyền, nhưng nó giúp mình hiểu những đồ đựng bằng đồng Đông Sơn không chỉ để chứa, mà còn mang ý nghĩa nghi lễ.
Nhiều thạp được tìm thấy với di cốt hoặc đồ vật bên trong, cho thấy chúng có khi được dùng trong việc chôn cất.
Đồ chôn theo kể gì về cách nghĩ của người xưa?
Việc chôn theo đồ dùng, vũ khí, đồ ăn thức uống cho thấy người xưa tin rằng người chết vẫn cần chúng ở một thế giới khác. Đó là một niềm tin gặp ở rất nhiều nền văn hoá.
Sự khác biệt giữa mộ giàu và mộ nghèo cho thấy địa vị khi sống được mang theo cả khi chết. Một số mộ còn có đồ bị bẻ gãy hoặc làm hỏng có chủ ý trước khi chôn, có thể với ý nghĩa đưa đồ sang thế giới bên kia, hoặc để không ai lấy lại dùng.
Diễn giải tín ngưỡng từ đồ vật luôn là phần dễ sai nhất. Mình chỉ thấy được hành động, còn ý nghĩ của người làm thì phải đoán. Người làm nghề tốt luôn nói rõ đâu là quan sát, đâu là đoán.
Điều chắc chắn là người Đông Sơn đã đặt rất nhiều công sức và của cải vào việc tiễn người chết. Ở quê mình hôm nay, đám tang vẫn là việc lớn nhất của một gia đình. Bạn có thấy sợi dây nối giữa hai thời ấy không?
Câu hỏi thường gặp
Mộ thuyền có phải là thuyền thật được dùng làm quan tài không?
Phần lớn là quan tài được làm riêng theo kiểu khoét thân cây, có nắp úp lên. Hình dáng giống thuyền độc mộc, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy chúng từng được dùng đi lại trên sông.
Việt Khê nằm ở đâu?
Di chỉ mộ thuyền Việt Khê nằm ở vùng Thuỷ Nguyên, thành phố Hải Phòng.
Đồ tuỳ táng là gì?
Đồ tuỳ táng là những đồ vật được chôn theo người chết trong mộ, như đồ dùng, vũ khí, trang sức, đồ ăn. Chúng là nguồn tư liệu quan trọng về đời sống và tín ngưỡng.
Thạp đồng dùng để làm gì?
Thạp là đồ đựng hình trụ có nắp. Chúng có thể dùng để chứa lương thực, đồ quý, và trong một số trường hợp được dùng trong chôn cất hoặc nghi lễ.
Thạp đồng Đào Thịnh hiện ở đâu?
Thạp đồng Đào Thịnh hiện được lưu giữ tại bảo tàng ở tỉnh nơi nó được phát hiện. Bạn nên kiểm tra thông tin trưng bày của bảo tàng trước khi đến xem.
