Phần lớn di chỉ khảo cổ được tìm ra bằng một việc rất chậm: đi bộ. Nhà khảo cổ đọc địa hình, hỏi người dân, rồi đi thành hàng trên ruộng, sườn đồi, cửa hang, nhặt và ghi lại những mảnh gốm, mảnh đá lộ trên mặt đất. Khi chúng dày lên ở một chỗ, đó là dấu hiệu bên dưới có thể có người xưa từng sống.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình kể về phần việc ít ai thấy trên phim: những ngày dài đi khảo sát, khi chưa ai biết có gì để đào hay không.
Người xưa thường chọn chỗ nào để ở?
Trước khi ra thực địa, nhà khảo cổ tự hỏi một câu rất đời: nếu mình là người sống ở đây vài nghìn năm trước, mình sẽ dựng nhà ở đâu. Câu trả lời thường giống nhau ở mọi thời: gần nước mà không ngập, có đất trồng hoặc thú săn, có chỗ tránh gió.
Ở đồng bằng Bắc Bộ, những gò đất cao hơn mặt ruộng chung quanh là chỗ đáng để ý. Mùa lũ, người xưa chỉ có thể sống trên những chỗ đất cao, và nhiều gò như vậy về sau trở thành nơi dựng làng, dựng đình. Ở vùng núi đá vôi, cửa hang khô ráo, quay về hướng có nắng, gần suối là nơi lý tưởng.
Ven biển miền Trung, những cồn cát cao kéo dài song song bờ biển là chỗ người xưa hay cư trú và chôn cất. Ở Nam Bộ, các giồng đất cao giữa vùng trũng cũng thường có dấu vết cổ.
Đọc bản đồ địa hình, bản đồ địa chất, ảnh chụp từ trên cao trước khi đi giúp khoanh vùng. Nhưng bản đồ chỉ cho biết chỗ nào có khả năng. Muốn biết chắc thì vẫn phải đặt chân tới.
Đi khảo sát bề mặt diễn ra thế nào?
Cách làm phổ biến nhất gọi là khảo sát bề mặt. Một nhóm vài người đi thành hàng ngang, cách nhau đều, mắt nhìn xuống đất, đi chậm qua từng thửa ruộng hay sườn đồi. Ai thấy mảnh gốm, mảnh đá có dấu ghè, mảnh xương, cục than thì cắm một lá cờ nhỏ.
Thời điểm tốt nhất là sau mùa cày hoặc sau mưa lớn. Lưỡi cày lật lớp đất mặt, mưa rửa sạch bụi, những mảnh gốm cổ lộ ra rõ hơn. Còn khi lúa đang lên xanh thì gần như không thấy gì, và cũng không ai nỡ giẫm vào ruộng nhà người ta.
Mỗi phát hiện được ghi toạ độ, chụp ảnh, mô tả. Sau một ngày, những lá cờ nhỏ trên cánh đồng tự vẽ thành một bức tranh: chỗ nào thưa, chỗ nào dày. Chỗ dày đặc mảnh gốm cùng loại thường là nơi có lớp cư trú bên dưới.
Cái khó là phân biệt gốm cổ với gạch ngói vỡ đời nay, vì ruộng nào cũng có rác. Người mới vào nghề hay nhặt nhầm, người có kinh nghiệm nhìn chất đất nung, độ dày, màu lõi mảnh vỡ là đoán được mảnh đó thuộc thời nào, ít nhất là cũ hay mới.
Vì sao người dân địa phương là nguồn tin quý nhất?
Rất nhiều di chỉ ở Việt Nam được biết đến vì người dân phát hiện trước. Đào ao, đào giếng, đắp đường, cày sâu, lấy đất làm gạch, có khi họ gặp mảnh gốm lạ, đồ đồng, xương người hay một lớp vỏ ốc dày. Nếu họ báo cho chính quyền hay bảo tàng tỉnh, nhà khảo cổ mới có cơ hội tới xem.
Khi về một vùng, người làm khảo cổ hay ngồi uống nước với các cụ trong làng. Câu hỏi đơn giản thôi: ngày xưa ở đây có ai đào được gì lạ không, có gò nào gọi là gò mả, gò đống, có chỗ nào cày hay vướng gạch. Tên đất cũng là manh mối, những cái tên như gò Thành, đống Chợ nhiều khi ghi nhớ một thứ đã biến mất trên mặt đất.
Cũng phải nói thật là không phải lời kể nào cũng đúng. Có chuyện được thêu dệt qua nhiều đời, có chỗ được gọi là mả cổ nhưng đào lên không có gì. Nhà khảo cổ ghi nhận mọi lời kể, rồi đi kiểm tận nơi.
Và chính vì người dân quan trọng như vậy, việc nói chuyện với họ một cách tôn trọng, giải thích vì sao cần giữ nguyên hiện trường, là một phần của nghề chứ không phải phần phụ.
Khi nào thì một nơi được đào thử?
Khảo sát bề mặt chỉ cho biết khả năng. Để biết bên dưới có lớp văn hoá thật không, dày bao nhiêu, nằm sâu bao nhiêu, người ta mở một vài hố nhỏ gọi là hố thám sát. Mỗi hố chỉ rộng một hai mét vuông, đào cẩn thận như một cuộc khai quật thu nhỏ.
Đôi khi người ta dùng cả mũi khoan tay để lấy những ống đất nhỏ ở nhiều điểm, xem lớp đất có than, có gốm ở độ sâu nào. Cách này ít phá hơn và cho cái nhìn rộng hơn trên cả một khu vực.
Kết quả thám sát quyết định bước tiếp theo. Nếu lớp văn hoá mỏng và đã bị cày nát, có khi chỉ cần ghi nhận rồi thôi. Nếu lớp dày, còn nguyên, có giá trị trả lời những câu hỏi lớn, người ta mới lập kế hoạch khai quật và xin phép theo quy định.
Tất cả những bước này đều cần thời gian. Một di chỉ được đưa tin rầm rộ trên báo thường đã có cả một quá trình khảo sát âm thầm trước đó.
Những điều người đi khảo sát hay vấp phải
Lỗi thứ nhất là chỉ nhặt mảnh đẹp. Mảnh có hoa văn thì ai cũng nhặt, mảnh trơn thì bỏ qua. Nhưng nếu chỉ ghi lại mảnh đẹp, bức tranh về mật độ sẽ lệch, và chỗ có nhiều đồ thường ngày lại bị đánh giá thấp.
Lỗi thứ hai là quên rằng mặt đất có thể đã bị dời. Đất đắp nền nhà, đất bồi do lũ, đất san lấp mang từ nơi khác tới đều có thể chứa mảnh gốm không thuộc về chỗ đó. Gặp mảnh gốm trên con đê mới đắp, rất có thể đất ấy được lấy từ một gò khác.
Lỗi thứ ba là chủ quan với vùng đã biết. Nhiều nơi tưởng đã khảo sát hết, nhưng mỗi mùa cày, mỗi lần làm đường lại lộ ra thứ mới. Khảo sát lặp lại sau nhiều năm vẫn có giá trị.
Có một điều thú vị: rất nhiều di chỉ nổi tiếng từng bị đi ngang qua hàng trăm lần mà không ai để ý. Bạn có nghĩ ngay dưới thửa ruộng quen thuộc ở quê mình có thể là nền nhà của ai đó từ hai nghìn năm trước không?
Câu hỏi thường gặp
Ảnh vệ tinh có giúp tìm di chỉ không?
Ảnh vệ tinh và ảnh chụp từ máy bay có thể cho thấy vết luỹ đất, hào nước cũ hay những khoảnh lúa mọc khác màu do đất bên dưới khác nhau. Nhưng chúng chỉ là gợi ý, vẫn phải đi thực địa để kiểm tra.
Thấy mảnh gốm lạ trên ruộng nhà có nên nhặt về không?
Tốt nhất là để nguyên, chụp ảnh, ghi lại vị trí và báo cho xã hoặc bảo tàng tỉnh. Nhặt về làm mất thông tin về vị trí, và nếu đó là di chỉ quan trọng, chuyên gia cần thấy nó ở đúng chỗ.
Vì sao hang động hay có di chỉ thời đồ đá?
Hang khô ráo, che mưa nắng và giữ được lớp đất qua thời gian dài. Người săn bắt hái lượm thường quay lại cùng một hang qua nhiều thế hệ, nên lớp tro, vỏ ốc và công cụ tích lại thành tầng dày.
Khảo sát một vùng mất bao lâu?
Tuỳ diện tích và địa hình, có thể từ vài ngày cho một khu nhỏ tới nhiều mùa cho cả một lưu vực sông. Thời tiết, mùa vụ và việc xin phép đi lại cũng ảnh hưởng nhiều tới tiến độ.
Người dân có được thưởng khi báo phát hiện cổ vật không?
Pháp luật về di sản văn hoá có quy định về việc khuyến khích, ghi nhận người phát hiện và giao nộp di vật, cổ vật. Mức cụ thể và thủ tục thì nên hỏi trực tiếp cơ quan văn hoá địa phương để có thông tin đúng.
