Khảo cổ học là môn tìm hiểu đời sống con người trong quá khứ qua những dấu vết vật chất họ để lại: công cụ, mảnh gốm, nền nhà, hố rác, mộ, hạt thóc cháy, xương thú họ ăn. Sử học chủ yếu đọc những gì người xưa đã viết ra, còn khảo cổ đọc những gì người xưa bỏ lại mà không hề định để cho ai đọc.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Tập mở đầu này, mình muốn cùng bạn gỡ một hình ảnh rất phổ biến: người khảo cổ là người đi đào đồ cổ quý. Thật ra thứ nhà khảo cổ tìm là thông tin, và nhiều khi thứ quý nhất của cả mùa đào chỉ là một vệt đất sẫm màu.
Khảo cổ học nghiên cứu cái gì, nếu không phải đồ cổ?
Hãy nghĩ tới căn bếp nhà bạn sau một trăm năm bỏ hoang. Cái nồi có thể mất, nhưng vết ám khói trên tường, đống tro trong góc, những mảnh bát vỡ quét ra sau vườn vẫn còn. Nhìn vào đó, người đến sau đoán được nhà bạn nấu bằng gì, ăn bằng gì, đông người hay ít người. Khảo cổ học làm đúng việc đó, nhưng với những căn bếp cách mình hàng nghìn năm.
Một hòn cuội có vài vết ghè là hiện vật. Một lỗ tròn trong đất, nơi xưa kia cắm cây cột, cũng là dấu tích. Phấn hoa, tro bếp cũng là bằng chứng.
Người trong nghề phân biệt hiện vật là thứ cầm lên được, dấu tích là thứ gắn vào đất như hố, tường, bếp, còn di chỉ là nơi tập trung những dấu vết ấy.
Điều quan trọng nhất là vị trí. Một chiếc rìu đá nằm trong tủ kính chỉ là một chiếc rìu đá. Cũng chiếc rìu ấy nằm cạnh một bếp lửa, dưới một lớp tro, trên một nền đất nện, thì nó bắt đầu kể chuyện.
Sử học và khảo cổ học khác nhau và bổ sung nhau ra sao?
Sử học làm việc chủ yếu với chữ: biên niên, văn bia, sắc phong, địa bạ, thư từ. Chữ viết cho biết tên người, tên đất, sự kiện, ý nghĩ, những thứ mà đất cát không giữ được. Nhưng chữ viết có giới hạn rất lớn: nó xuất hiện muộn, và người cầm bút thường là vua quan, nhà sư, người có học.
Khảo cổ học lấp hai khoảng trống. Khoảng trống thứ nhất là thời gian trước khi có chữ, tức phần lớn chiều dài lịch sử loài người. Ở đất Việt, toàn bộ thời đồ đá và phần lớn thời Đông Sơn chỉ có thể biết qua khảo cổ, còn truyền thuyết thì cần được đối chiếu thận trọng.
Khoảng trống thứ hai là những người không ai viết về. Người nông dân, người thợ gốm, đứa trẻ chết sớm, người phụ nữ nấu bữa mỗi ngày hiếm khi có tên trong sử sách, nhưng bát đĩa, nền nhà và xương cốt của họ thì nằm lại trong đất.
Khi có cả hai nguồn, chúng kiểm tra nhau. Sách chép một kinh thành ở chỗ này, hố đào xác nhận hay đặt dấu hỏi. Hố đào thấy một lớp cháy dày, sách sử có thể cho biết đó là trận hoả hoạn năm nào.
Khảo cổ học chia thành những nhánh nào?
Khảo cổ học tiền sử lo phần thời gian trước khi có chữ, từ những hòn đá ghè đầu tiên tới các làng nông nghiệp. Khảo cổ học lịch sử làm việc ở thời đã có chữ, đặt hố đào cạnh sách sử.
Có nhánh chuyên về dưới nước, đi tìm tàu đắm, bến cảng chìm. Có nhánh chuyên về đô thị, đào dưới lòng phố đang sống. Có người chỉ nghiên cứu xương thú, có người chỉ nghiên cứu hạt và phấn hoa.
Những nhánh ấy không tách rời. Một cuộc khai quật lớn thường có đủ người của nhiều hướng, mỗi người đọc một loại dấu vết.
Điểm chung của tất cả là câu hỏi về con người. Đất, đá, xương thú chỉ là cách để đi tới câu hỏi đó.
Nhà khảo cổ thật sự đi tìm điều gì dưới đất?
Mỗi cuộc khai quật nghiêm túc đều bắt đầu bằng câu hỏi, không bắt đầu bằng cái xẻng. Người ở đây sống quanh năm hay theo mùa? Họ đã trồng lúa chưa? Làng này bị bỏ vì lũ hay vì chiến tranh? Câu hỏi quyết định đào ở đâu, đào rộng bao nhiêu, lấy mẫu gì.
Câu trả lời hiếm khi nằm trong một món đồ đẹp. Muốn biết người xưa có trồng lúa không, thứ cần là vài hạt gạo cháy, vết vỏ trấu in trong đất nung của mảnh gốm, hay những hạt phấn hoa của cây lúa trong lớp đất.
Vì vậy nhà khảo cổ hay vui hơn khi tìm được một cái hố rác dày hơn là một chiếc bình nguyên vẹn. Hố rác chứa vỏ ốc, xương cá, than bếp, đồ hỏng, tức là đời sống thật mỗi ngày.
Nói vui thì nghề này là nghề đọc rác của người xưa một cách cực kỳ cẩn thận. Và cũng như rác nhà mình hôm nay, rác của người xưa thật thà hơn những gì họ khắc lên bia đá.
Khảo cổ học có chính xác không, hay toàn đoán?
Khảo cổ có phần chắc và phần suy luận, và một người làm nghề đàng hoàng luôn nói rõ phần nào là phần nào. Một lớp đất nằm dưới một lớp khác thì gần như chắc chắn cũ hơn. Một mảnh gốm có hoa văn giống hệt loại đã biết thì có thể xếp vào cùng nhóm với độ tin khá cao.
Phần suy luận nằm ở chỗ diễn giải. Một ngôi mộ nhiều đồ đồng có phải mộ thủ lĩnh không, hay chỉ là gia đình khá giả? Một bức tượng là thần linh hay đồ chơi? Ở những câu hỏi ấy, kết luận chỉ là cách giải thích hợp lý nhất với bằng chứng hiện có, và có thể đổi khi có bằng chứng mới.
Các phương pháp trong phòng thí nghiệm như định tuổi bằng đồng vị hay đọc gien trong xương cổ không xoá được phần diễn giải, nhưng thu hẹp phạm vi đoán rất nhiều.
Khi đọc một bài báo về phát hiện khảo cổ, bạn có thể tự hỏi: điều gì là thứ người ta thấy tận mắt, điều gì là thứ người ta suy ra? Tách được hai phần đó, bạn đã đọc tin khảo cổ tỉnh hơn phần lớn người xem tin. Và câu hỏi mình muốn để lại cho bạn là: nếu ai đó đào căn nhà bạn sau hai nghìn năm, họ sẽ đoán sai điều gì về bạn?
Câu hỏi thường gặp
Khảo cổ học thuộc khoa học tự nhiên hay khoa học xã hội?
Khảo cổ học là môn khoa học xã hội vì nó nghiên cứu con người và xã hội. Nhưng nó mượn rất nhiều công cụ của vật lý, hoá học và sinh học.
Di chỉ khảo cổ khác di tích lịch sử thế nào?
Di chỉ là nơi có dấu vết cư trú hay hoạt động của người xưa, phần lớn nằm dưới đất. Di tích lịch sử thường là công trình hoặc địa điểm còn thấy được trên mặt đất như đình, chùa, thành luỹ. Một nơi có thể vừa là di tích vừa có di chỉ bên dưới.
Hiện vật khảo cổ có phải là đồ cổ không?
Mọi hiện vật khảo cổ đều cũ, nhưng không phải thứ gì cũ cũng là hiện vật khảo cổ. Hiện vật khảo cổ có giá trị vì được ghi nhận đúng vị trí trong lớp đất. Một món đồ cổ mua ngoài chợ đã mất thông tin đó.
Ở Việt Nam, khảo cổ học bắt đầu từ khi nào?
Những cuộc khai quật theo phương pháp hiện đại ở Việt Nam bắt đầu từ đầu thế kỷ hai mươi, phần lớn do các học giả người Pháp thực hiện. Từ nửa sau thế kỷ hai mươi, các nhà khảo cổ Việt Nam đảm nhận và mở rộng nghiên cứu trên khắp cả nước.
Không học chuyên ngành có tham gia khảo cổ được không?
Người không học chuyên ngành vẫn có thể giúp khảo cổ bằng cách báo cho chính quyền hoặc bảo tàng khi thấy dấu vết lạ, hoặc tham gia các buổi tham quan, nói chuyện công khai. Việc đào bới thì chỉ được làm trong các đợt khai quật có giấy phép và có chuyên gia dẫn dắt.
