Ghi chép là sản phẩm chính của khai quật vì đào là phá: khi lớp đất đã bóc, mối quan hệ giữa các hiện vật và lớp đất chỉ còn sống trong nhật ký, bản vẽ, ảnh và số đo. Một chiếc bình đẹp mà không ai biết nó nằm ở lớp nào, cạnh cái gì, thì chỉ còn kể được một phần nhỏ câu chuyện của nó.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Tập này dành cho phần việc tẻ nhạt nhất mà cũng quan trọng nhất ở hố đào: cầm bút chì, thước và cuốn sổ.
Bối cảnh là gì mà người trong nghề nhắc mãi?
Bối cảnh là toàn bộ những gì bao quanh một hiện vật lúc nó được tìm thấy: lớp đất, độ sâu, những vật nằm cạnh, dấu vết như bếp lửa, hố cột, nền nhà. Thiếu bối cảnh, hiện vật giống một câu văn bị cắt ra khỏi sách.
Ví dụ một chiếc bát gốm. Nằm trên nền nhà, cạnh bếp, nó là đồ dùng hằng ngày. Nằm trong mộ, úp lên đầu người chết, nó gắn với nghi lễ. Nằm trong hố rác cùng hàng trăm mảnh vỡ, nó cho biết cách người ta bỏ đồ. Cùng một cái bát, ba câu chuyện khác hẳn.
Bối cảnh cũng giúp xác định niên đại. Nếu chiếc bát nằm dưới một lớp có đồng tiền mang niên hiệu, mình biết nó không thể muộn hơn đồng tiền đó quá nhiều, hoặc ít ra có một mốc để so.
Vì thế, ở hố đào, câu hỏi đầu tiên luôn là nó nằm ở đâu, chứ không phải nó là gì. Chuyện nó là gì có thể nghiên cứu lâu dài trong phòng; chuyện nó nằm ở đâu chỉ có một lần để ghi.
Nhật ký khai quật ghi những gì?
Mỗi hố, mỗi ngày đều có nhật ký. Người ghi viết thời tiết, ai làm, đào tới độ sâu nào, đất đổi màu ra sao, độ chặt thế nào, gặp hiện vật gì ở đâu. Đọc lại sau vài năm, đó là cách duy nhất để hiểu vì sao một quyết định đào đã được đưa ra.
Thời tiết ghi để làm gì? Vì màu đất thay đổi theo độ ẩm. Một vệt đất trông khác hẳn sau cơn mưa, rồi gần như biến mất khi nắng khô. Biết hôm đó mưa hay nắng giúp người đọc hiểu vì sao có lúc ranh giới lớp được mô tả rõ, có lúc lại mờ.
Nhật ký tốt ghi cả những điều nghi ngờ. Hôm nay thấy một vệt đất tối, chưa rõ là hố cột hay hang chuột. Ghi lại sự phân vân ấy quan trọng không kém ghi kết luận, vì người sau có thể có cách nhìn khác.
Có một nguyên tắc mà người dẫn đoàn hay nhắc: viết như thể người đọc chưa từng tới đây. Vì sự thật là năm, mười năm sau, chính người viết cũng không còn nhớ gì nhiều.
Vì sao vẫn vẽ tay khi đã có máy ảnh?
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy nhà khảo cổ vẫn ngồi vẽ bằng bút chì trên giấy kẻ ô, trong khi điện thoại nào cũng chụp ảnh nét. Lý do là ảnh ghi lại mọi thứ, còn bản vẽ ghi lại thứ người vẽ đã hiểu.
Khi vẽ một vách đất, người vẽ buộc phải quyết định ranh giới giữa hai lớp nằm chính xác ở đâu. Quyết định đó chính là diễn giải, và nó cần được ghi rõ. Ảnh chụp có thể làm ranh giới mờ đi vì bóng nắng, vì màu đất không lên đúng.
Bản vẽ mặt cắt thường dùng một sợi dây căng ngang làm mốc, đo khoảng cách từ dây xuống từng ranh giới, chấm lên giấy theo tỉ lệ thu nhỏ. Bản vẽ mặt bằng thì vẽ từ trên xuống, ghi vị trí từng viên gạch, từng hố cột, từng hiện vật.
Ngày nay, nhiều đoàn kết hợp: chụp ảnh nhiều góc để dựng mô hình ba chiều, đo bằng máy toàn đạc, rồi vẫn vẽ tay những chỗ cần diễn giải. Công nghệ mới làm việc ghi nhanh hơn, nhưng chưa thay được con mắt người hiểu đất.
Mỗi hiện vật được ghi nhận như thế nào?
Hiện vật quan trọng được đo toạ độ ngay tại chỗ: cách mốc gốc bao nhiêu theo hai chiều ngang, sâu bao nhiêu. Sau đó nó được chụp ảnh tại vị trí, có thước tỉ lệ và mũi tên chỉ hướng bắc đặt cạnh.
Rồi nó được cho vào túi hoặc hộp, kèm một phiếu ghi tên di chỉ, tên hố, lớp, toạ độ, ngày, người tìm. Mảnh gốm vụn thì gom theo lớp, theo ô, mỗi túi một phiếu. Phiếu thường viết hai bản, một bản bỏ trong túi, một bản ghi ngoài, phòng khi một bản ướt mục.
Lỗi hay gặp nhất không phải quên đo, mà là ghi nhầm phiếu. Hai túi đổi chỗ cho nhau là đủ để vài chục mảnh gốm nhảy sang một lớp khác. Vì thế đoàn nào làm kỹ cũng có một người chuyên kiểm túi, kiểm phiếu mỗi chiều.
Nghe thì giống việc của thủ kho. Nhưng chính sự nhàm chán đó giữ cho hàng nghìn hiện vật không bao giờ bị lạc khỏi bối cảnh của chúng.
Từ cuốn sổ tới báo cáo khoa học
Cuối mùa, tất cả nhật ký, bản vẽ, ảnh, phiếu hiện vật được gom lại để viết báo cáo khai quật. Báo cáo mô tả di chỉ, từng hố, từng lớp, thống kê hiện vật, đưa ra niên đại và diễn giải ban đầu.
Báo cáo được nộp cho cơ quan quản lý và lưu trữ. Những phát hiện đáng chú ý thường được công bố thêm trong các kỷ yếu, tạp chí chuyên ngành để giới nghiên cứu cùng đọc và tranh luận.
Đây là chỗ nghề khảo cổ ở đâu cũng có nợ. Có những cuộc khai quật mà báo cáo đầy đủ đến muộn hàng chục năm, hoặc không bao giờ hoàn thành, vì người chủ trì chuyển việc, thiếu kinh phí, hay đơn giản là đào thì vui hơn viết.
Một nhà khảo cổ lớn tuổi từng nói một câu mình nhớ mãi: hiện vật không viết báo cáo thì chỉ là đồ đào lên. Bạn thử nghĩ xem, trong công việc của chính bạn, đâu là phần ghi chép mà nếu bỏ đi thì mọi công sức khác trở nên vô nghĩa?
Câu hỏi thường gặp
Mũi tên chỉ hướng bắc trong ảnh hiện vật để làm gì?
Nó cho người xem biết hướng của hiện vật và dấu tích trong không gian. Ở mộ táng, hướng đầu người chết hay hướng đặt đồ có thể mang ý nghĩa tín ngưỡng, nên thông tin này rất quan trọng.
Mốc gốc ở công trường khảo cổ là gì?
Đó là một điểm cố định có toạ độ và độ cao đã biết, thường là cọc bê tông hoặc mốc kim loại. Mọi phép đo trong hố đều quy về điểm này, nên nó phải đặt chắc chắn và không bị xê dịch suốt mùa đào.
Ảnh ba chiều có thay được bản vẽ tay không?
Mô hình ba chiều ghi hình dạng rất đầy đủ và ngày càng phổ biến. Nhưng bản vẽ tay vẫn cần để ghi ranh giới lớp và phần diễn giải của người đào, nên hai cách thường được dùng song song.
Ai được đọc báo cáo khai quật?
Báo cáo thường được lưu ở cơ quan quản lý văn hoá và cơ quan nghiên cứu, phục vụ giới chuyên môn. Những nội dung chính thường được công bố trong các ấn phẩm chuyên ngành hoặc giới thiệu qua bảo tàng cho công chúng.
Nếu ghi chép bị mất thì hiện vật còn dùng được không?
Hiện vật vẫn còn giá trị về hình dáng, kỹ thuật, chất liệu. Nhưng phần thông tin về vị trí, lớp đất và mối liên hệ với các dấu tích khác thì mất hẳn, và không phương pháp nào phục hồi được.
