Muốn làm nhà khảo cổ, con đường phổ biến ở Việt Nam là học ngành lịch sử hoặc nhân học ở một trường đại học khoa học xã hội có chuyên ngành khảo cổ, rồi đi thực địa càng nhiều càng tốt. Nghề cần sức khoẻ, sự tỉ mỉ, kỹ năng ghi chép, chịu được nắng mưa và một mức thu nhập thường không cao, đổi lại là được chạm tay vào quá khứ.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Tập này mình viết cho các bạn học sinh đang mê khảo cổ, và cho các phụ huynh đang lo con mình chọn một nghề kỳ lạ.
Học khảo cổ ở đâu và học những gì?
Ở Việt Nam, khảo cổ học thường là một chuyên ngành nằm trong khoa lịch sử hoặc khoa nhân học của các trường đại học khoa học xã hội và nhân văn. Sinh viên học nền tảng lịch sử, văn hoá, rồi đi sâu vào phương pháp khảo cổ, khảo cổ học tiền sử, khảo cổ học lịch sử, nghiên cứu gốm, nghiên cứu đồ đá.
Phần học quan trọng nhất không nằm trên giảng đường mà ở các đợt thực tập thực địa. Ở đó học cầm bay, đọc màu đất, vẽ mặt cắt, ghi nhật ký, rửa gốm. Những thứ này không học được qua sách.
Ngoài chuyên ngành, những môn tưởng xa lại rất có ích: địa lý, địa chất để đọc đất, một chút hoá và sinh để hiểu các phương pháp phân tích, vẽ kỹ thuật, nhiếp ảnh, và ngoại ngữ để đọc tài liệu quốc tế. Chữ Hán và chữ Nôm cực kỳ có giá nếu bạn muốn làm khảo cổ thời lịch sử.
Nhiều người còn học tiếp thạc sĩ, tiến sĩ, có khi ở nước ngoài, để đi sâu vào một hướng như khảo cổ học động vật, khảo cổ học thực vật hay khảo cổ học dưới nước.
Ra trường thì làm ở đâu?
Nơi làm việc phổ biến là các viện nghiên cứu khảo cổ, bảo tàng trung ương và bảo tàng tỉnh, các ban quản lý di tích, trung tâm bảo tồn di sản và trường đại học. Mỗi nơi có màu sắc công việc riêng.
Ở viện nghiên cứu, công việc gắn với các đợt khai quật và đề tài dài hơi. Ở bảo tàng tỉnh, người làm khảo cổ vừa đi khảo sát trong tỉnh, vừa lo kho hiện vật, trưng bày, giáo dục công chúng. Ở ban quản lý di tích, việc nghiêng về giám sát, bảo tồn, phối hợp trùng tu.
Một hướng ngày càng nhiều việc là khảo cổ gắn với các công trình xây dựng. Trước khi làm đường, làm khu đô thị ở vùng có khả năng có di chỉ, cần có khảo sát và khi cần thì khai quật cứu hộ.
Cũng có người học khảo cổ rồi rẽ sang du lịch văn hoá, báo chí, xuất bản, giáo dục. Những kỹ năng quan sát, ghi chép, kể chuyện bằng bằng chứng dùng được ở rất nhiều nghề.
Một năm của người làm khảo cổ trông như thế nào?
Hình dung phổ biến là quanh năm ngoài hố đào, nhưng thực tế đi thực địa chỉ chiếm một phần trong năm. Mùa đào thường chọn lúc ít mưa, sau vụ thu hoạch. Mỗi đợt có thể vài tuần tới vài tháng.
Những ngày ở thực địa thường bắt đầu sớm để tránh nắng gắt. Ăn ở nhờ nhà dân hoặc nhà khách xã, đi bộ hay chạy xe máy ra hố. Chiều về rửa gốm, kiểm túi, viết nhật ký. Tối có khi ngồi bàn với cả đoàn xem hôm nay thấy gì, mai đào chỗ nào.
Thời gian còn lại là ở phòng: chỉnh lý, viết báo cáo, đọc tài liệu, viết bài, chuẩn bị hồ sơ đề tài, trả lời công văn. Với nhiều người, phần giấy tờ chiếm nhiều thời gian hơn họ mong.
Nếu bạn thích sự đều đặn, nghề này có thể khiến bạn mệt. Nếu bạn thích mỗi năm đổi một vùng, sống với một làng, ăn một kiểu bữa cơm khác, thì đó lại là phần thưởng.
Tố chất nào cần hơn cả đam mê?
Đam mê thì ai đến với khảo cổ cũng có. Thứ làm nên người làm nghề lâu năm thường là sự kiên nhẫn. Bóc từng lớp đất mỏng, chắp từng mảnh gốm, kiểm từng phiếu hiện vật, lặp lại hàng ngàn lần mà không lơ là.
Thứ hai là sự trung thực với bằng chứng. Ai cũng muốn tìm được điều gì đó lớn lao, và áp lực ấy dễ khiến người ta đọc dấu vết theo hướng mình mong muốn. Người làm nghề tốt dám viết rằng chưa đủ bằng chứng, dù điều đó kém hấp dẫn.
Thứ ba là sức khoẻ và khả năng sống tập thể. Nắng, mưa, muỗi, đường xa, ở chung, ăn chung. Một đoàn khai quật vui hay mệt phụ thuộc nhiều vào việc mọi người có biết nhường nhau không.
Thứ tư, ít ai nhắc, là khả năng nói chuyện với người dân. Mỗi hố đào nằm trên ruộng, trên vườn của ai đó. Biết lắng nghe, giải thích, tôn trọng là điều kiện để công việc diễn ra suôn sẻ.
Những điều nên biết trước khi chọn nghề
Thu nhập trong ngành khảo cổ nhìn chung không cao so với nhiều ngành khác, nhất là những năm đầu. Ai chọn nghề nên nói chuyện thẳng thắn với gia đình về điều này, và có thể tìm hiểu trước bằng cách hỏi chuyện những người đang làm.
Cũng đừng chọn nghề vì phim ảnh. Phần lớn thời gian không có kho báu, không có đuổi bắt, chỉ có đất, bay, sổ và rất nhiều mảnh gốm thường. Những phát hiện gây chấn động là ngoại lệ, và chúng thường đến sau nhiều năm công việc nhàm chán.
Nếu chưa chắc, cách thử tốt nhất là tham gia một hoạt động có thật: tình nguyện ở bảo tàng, theo dõi các buổi giới thiệu kết quả khai quật, đọc báo cáo, đi thăm di chỉ đang mở cửa cho khách. Sau vài tuần, bạn sẽ biết mình thích hình ảnh của nghề hay thích chính công việc.
Và nếu cuối cùng bạn không chọn khảo cổ, thói quen hỏi bằng chứng đâu, nằm ở lớp nào, ai ghi lại vẫn theo bạn suốt đời. Bạn nghĩ xem, nghề nào lại không cần thói quen đó?
Câu hỏi thường gặp
Học khảo cổ có cần giỏi toán không?
Không cần giỏi toán chuyên sâu, nhưng nên vững thống kê cơ bản để xử lý số liệu hiện vật, và biết đo đạc, tỉ lệ để vẽ bản vẽ. Những ai đi theo hướng định tuổi hay phân tích vật liệu thì cần nền khoa học tự nhiên tốt hơn.
Con gái có theo nghề khảo cổ được không?
Được, và trong ngành có rất nhiều nhà khảo cổ nữ làm việc cả ngoài thực địa lẫn trong phòng. Điều cần là sức khoẻ, sự chuẩn bị và một đoàn làm việc tôn trọng nhau, không phụ thuộc giới tính.
Học khảo cổ ra có khó xin việc không?
Số vị trí chuyên về khảo cổ không nhiều, nên cạnh tranh có thật. Người có thêm kỹ năng như vẽ, chụp ảnh, xử lý dữ liệu, ngoại ngữ, chữ Hán Nôm thường có lợi thế, và kỹ năng của ngành cũng chuyển được sang du lịch, bảo tàng, giáo dục.
Học sinh phổ thông có thể bắt đầu làm quen với khảo cổ thế nào?
Đọc sách phổ biến khoa học về khảo cổ, đi bảo tàng và di tích, xem các buổi nói chuyện công khai, tập ghi chép và vẽ đồ vật quanh nhà. Đừng tự đào ở bất kỳ đâu, vì việc đó có thể phá di chỉ và vi phạm quy định.
Nhà khảo cổ có được giữ hiện vật mình tìm thấy không?
Không. Hiện vật khai quật được giao cho bảo tàng hoặc cơ quan được chỉ định trong giấy phép. Nhà khảo cổ chỉ được nghiên cứu và công bố, không sở hữu hay mang về nhà.
