Đàn đá là một bộ gồm nhiều thanh đá dài được ghè đẽo công phu, mỗi thanh phát ra một âm khác nhau khi gõ, xếp lại thành một nhạc cụ. Bộ đàn đá đầu tiên được giới nghiên cứu biết tới được tìm thấy ở Ndut Liêng Krak, Đắk Lắk vào năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín; về sau, nhiều bộ khác được phát hiện ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ. Chúng là bằng chứng hiếm hoi về âm nhạc của người xưa, thứ vốn không để lại dấu vết trong đất.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Âm thanh tan biến ngay khi phát ra. Hôm nay mình kể về những hòn đá đã giữ lại được một phần âm thanh của quá khứ.
Phát hiện ở Ndut Liêng Krak
Năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín, trong lúc làm đường ở vùng Ndut Liêng Krak thuộc Đắk Lắk, công nhân đào được một bộ thanh đá dài có dấu ghè đẽo. Nhà dân tộc học người Pháp Georges Condominas, lúc ấy đang nghiên cứu ở Tây Nguyên, nhận ra giá trị của chúng.
Bộ đàn được đưa về Pháp, nghiên cứu ở Bảo tàng Con người tại Paris. Các nhà nghiên cứu âm nhạc gõ thử và xác nhận các thanh đá phát ra những âm rõ, có cao độ khác nhau, đủ để xem là một nhạc cụ.
Phát hiện ấy gây chú ý lớn, vì trước đó hầu như không ai nghĩ người tiền sử ở khu vực này đã làm nhạc cụ bằng đá công phu như vậy.
Bộ đàn Ndut Liêng Krak trở thành bộ đàn đá nổi tiếng nhất, và là điểm khởi đầu cho cả một hướng nghiên cứu về khảo cổ âm nhạc ở Việt Nam.
Những bộ đàn đá về sau
Từ nửa sau thế kỷ hai mươi, nhiều bộ đàn đá khác được phát hiện, phần lớn do người dân tình cờ đào được khi làm rẫy, đào móng. Chúng tập trung ở Tây Nguyên, các tỉnh Nam Trung Bộ như Khánh Hoà, Ninh Thuận, và Đông Nam Bộ như Đồng Nai.
Đàn đá Khánh Sơn ở Khánh Hoà được biết đến rộng rãi, gắn với cộng đồng người Raglai ở đó. Đàn đá Bình Đa ở Đồng Nai thì được tìm thấy trong bối cảnh một di chỉ khảo cổ, giúp gắn nó với văn hoá cổ của vùng.
Một số cộng đồng dân tộc ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ vẫn giữ truyền thống dùng đàn đá trong nghi lễ, có những bộ được gìn giữ qua nhiều thế hệ như vật thiêng.
Sự tồn tại song song của đàn đá khảo cổ và đàn đá còn dùng trong cộng đồng làm cho đề tài này rất đặc biệt: quá khứ và hiện tại chạm vào nhau.
Làm một thanh đá biết hát
Không phải đá nào cũng kêu. Người làm đàn chọn loại đá hạt mịn, chắc, đồng nhất, thường là đá phiến hoặc đá có cấu trúc tương tự, khi gõ cho âm vang chứ không đục.
Thanh đá được ghè đẽo thành hình dài, dẹt, hai mặt có những vết ghè đều. Âm cao hay thấp phụ thuộc vào chiều dài, độ dày và khối lượng của thanh. Muốn chỉnh âm, người thợ ghè bớt ở đầu hoặc ở giữa thanh, mỗi chỗ ghè làm âm thay đổi theo một cách.
Nhìn kỹ các thanh đàn đá cổ, người ta thấy những vết ghè nhỏ dày đặc ở một số chỗ, được giải thích là dấu vết của việc tinh chỉnh âm thanh. Đó là bằng chứng cho thấy người làm đàn có tai nghe và chủ ý về cao độ.
Khi chơi, các thanh được đặt hoặc treo sao cho dao động tự do, gõ bằng dùi gỗ hoặc dùi đá, hoặc vỗ tay đẩy luồng hơi qua đầu thanh như một số cộng đồng vẫn làm.
Vì sao đàn đá khó định niên đại?
Câu hỏi đàn đá có từ bao giờ không dễ trả lời. Bản thân đá thì không định tuổi được theo nghĩa lúc người ta ghè. Phần lớn bộ đàn được người dân đào được, không còn bối cảnh địa tầng rõ ràng.
Chỉ những bộ tìm thấy trong khai quật có kiểm soát, nằm cùng lớp với gốm, than, công cụ, mới có thể được gắn vào một khung thời gian. Những bộ như vậy thường được xếp vào thời tiền sử muộn, khoảng vài nghìn năm trước, nhưng niên đại của từng bộ còn được bàn.
Thêm một khó khăn: một số bộ có thể đã được truyền tay qua nhiều đời trong cộng đồng trước khi bị chôn. Khi đó, lớp đất cho biết lúc nó bị chôn chứ không phải lúc nó được làm.
Vì vậy, khi đọc thấy một bộ đàn đá được nói là bao nhiêu nghìn năm tuổi, bạn nên hỏi thêm con số ấy dựa trên cơ sở nào.
Khảo cổ học của âm thanh
Âm nhạc là một trong những phần đời sống quan trọng nhất của con người, nhưng gần như vô hình với khảo cổ. Giọng hát, tiếng sáo tre, tiếng trống da đều không để lại dấu vết. Đàn đá là ngoại lệ hiếm hoi vì làm bằng vật liệu bền.
Nghiên cứu đàn đá giúp đặt những câu hỏi thú vị: người xưa dùng thang âm nào, chơi trong dịp gì, ai được chơi. Một số câu được gợi ý nhờ so sánh với cách các cộng đồng hiện nay dùng đàn đá, dù so sánh như vậy luôn phải thận trọng.
Ngày nay, nhiều bảo tàng trưng bày đàn đá và có khi tổ chức biểu diễn. Nghe tiếng đàn đá ngân lên trong một gian trưng bày yên tĩnh là một trải nghiệm khó quên.
Lần tới nghe một âm thanh trong trẻo phát ra từ một vật bình thường, như chiếc bát sứ hay hòn đá ven suối, bạn thử nghĩ: người đầu tiên nhận ra đá cũng có thể hát đã cảm thấy thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Đàn đá là gì?
Đàn đá là nhạc cụ gồm nhiều thanh đá được ghè đẽo để phát ra các âm có cao độ khác nhau khi gõ. Đây là một trong những nhạc cụ cổ nhất được tìm thấy ở Việt Nam.
Bộ đàn đá Ndut Liêng Krak hiện ở đâu?
Bộ đàn được đưa sang Pháp sau khi phát hiện và được nghiên cứu, lưu giữ tại Bảo tàng Con người ở Paris. Thông tin trưng bày hiện tại nên kiểm tra lại với bảo tàng.
Ai phát hiện ra đàn đá đầu tiên?
Bộ đàn Ndut Liêng Krak được công nhân làm đường đào được năm một nghìn chín trăm bốn mươi chín. Nhà dân tộc học Georges Condominas là người nhận ra giá trị và đưa nó tới giới nghiên cứu.
Đàn đá còn được dùng trong đời sống hôm nay không?
Có. Một số cộng đồng dân tộc ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ vẫn giữ và sử dụng đàn đá trong nghi lễ, lễ hội, và nghệ nhân vẫn biểu diễn trong các dịp văn hoá.
Đào được thanh đá dài lạ thì làm gì?
Hãy giữ nguyên vị trí nếu có thể, chụp ảnh, ghi lại nơi tìm thấy và báo cho chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh. Bối cảnh nơi tìm thấy giúp chuyên gia xác định niên đại và giá trị của hiện vật.
