Sau mùa đào, hàng nghìn mảnh vỡ được đưa về phòng để rửa, phơi, đánh số, phân loại, chắp ghép, vẽ, chụp ảnh và gửi mẫu đi phân tích, rồi mới đến lượt viết báo cáo. Phần việc này thường kéo dài gấp nhiều lần thời gian ngoài thực địa, và cũng là nơi phần lớn những phát hiện thật sự được nhận ra.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình mời bạn rời hố đào, vào căn phòng có mùi đất ẩm và nước rửa gốm, nơi người trong nghề gọi là chỉnh lý hiện vật.
Rửa gốm tưởng dễ mà không dễ
Việc đầu tiên là làm sạch. Phần lớn mảnh gốm, mảnh đá được rửa bằng nước sạch và bàn chải mềm, rồi phơi trong bóng râm trên khay tre hoặc lưới. Nghe đơn giản, nhưng có nhiều thứ tuyệt đối không được rửa.
Mảnh gốm còn bám muội ở mặt trong có thể chứa dấu vết thức ăn cuối cùng người xưa nấu. Phòng thí nghiệm ngày nay có thể tách được dầu mỡ, tinh bột từ lớp bám đó. Một bàn chải hăng hái là xoá sạch thông tin ấy. Vì thế người phụ trách phải chọn trước vài mảnh để riêng, không rửa.
Đồ kim loại như đồng, sắt thì không ngâm nước bừa bãi vì có thể đẩy nhanh quá trình gỉ. Gỗ, tre, vải tìm được trong đất ẩm lại phải giữ ướt, vì phơi khô là co rút, nứt vỡ. Mỗi chất liệu có một cách xử lý riêng.
Chính vì thế, khâu rửa thường giao cho người có kinh nghiệm hướng dẫn, dù việc cầm bàn chải có thể là sinh viên năm nhất. Một mùa đào hỏng không phải vì đào sai mà vì rửa sai cũng không hiếm.
Đánh số và phân loại: hàng nghìn mảnh thành một bảng dữ liệu
Mảnh nào đủ lớn sẽ được viết số hiệu trực tiếp lên một góc kín bằng mực bền, thường phủ một lớp keo mỏng trước để có thể xoá khi cần. Số hiệu cho biết di chỉ, hố, lớp, và thứ tự hiện vật. Từ đây, dù mảnh gốm đi đâu, nó vẫn mang theo địa chỉ của mình.
Rồi đến phân loại. Gốm được chia theo chất liệu đất, độ nung, màu, độ dày, kiểu miệng, kiểu đáy, hoa văn. Đá được chia theo loại đá, loại công cụ, dấu vết sử dụng. Mỗi nhóm được đếm, cân, ghi vào bảng.
Những con số tưởng khô khan ấy cho phép so sánh. Lớp dưới gốm thô chiếm phần lớn, lớp trên gốm mịn nhiều dần lên, đó là dấu hiệu kỹ thuật thay đổi theo thời gian. So với di chỉ bên cạnh, mình biết hai nơi có cùng thời, cùng truyền thống hay không.
Đây là khâu đòi hỏi con mắt được luyện lâu năm. Hai mảnh gốm mà người thường thấy giống hệt, người quen tay sờ vào mặt cắt là biết đất khác nhau, nung khác lò.
Chắp ghép đồ vỡ cần kiên nhẫn đến mức nào?
Một chiếc nồi vỡ có thể thành vài chục mảnh, nằm rải rác qua nhiều ô. Người chắp gốm trải các mảnh cùng loại ra bàn dài, dò từng cạnh vỡ, từng đường hoa văn, như chơi một trò ghép hình mà không có tranh mẫu và chắc chắn thiếu mảnh.
Khi tìm được mảnh khớp, họ dán bằng loại keo có thể gỡ ra được, để nếu sau này phát hiện ghép sai thì sửa không làm hỏng mảnh. Phần khuyết có thể được bù bằng thạch cao màu nhạt, khác màu gốc, để người xem phân biệt được đâu là phần thật.
Có một lợi ích phụ mà người làm nghề rất quý: khi hai mảnh khớp nhau mà nằm ở hai lớp khác nhau, điều đó cho biết lớp đất đã bị xáo trộn, hoặc hai lớp thật ra cùng thời. Chắp gốm vì thế cũng là một cách kiểm tra địa tầng.
Không phải đồ nào cũng được chắp hoàn chỉnh. Đa số chỉ được chắp đủ để biết hình dáng, đường kính miệng, chiều cao. Thế là đủ để vẽ lại cả chiếc nồi trên giấy.
Mẫu được gửi đi phân tích những gì?
Trong lúc chỉnh lý, những mẫu đặc biệt được tách ra gửi tới phòng thí nghiệm. Than bếp, hạt cháy, xương được gửi đi định tuổi bằng carbon phóng xạ. Đất trong hố có thể được gửi để tìm phấn hoa, tìm hạt thực vật. Xương người có thể được gửi để đọc tuổi, giới, bệnh tật, và nếu đủ điều kiện, đọc gien.
Mỗi phép phân tích tốn tiền và tốn thời gian chờ, có khi vài tháng. Vì thế người ta phải chọn mẫu theo câu hỏi. Muốn biết lớp dưới cùng bao nhiêu tuổi thì chọn than ở chính lớp ấy, ở chỗ ít bị xáo trộn nhất.
Kết quả trả về thường không phải một con số tròn trịa mà là một khoảng thời gian, kèm mức độ tin cậy. Người viết báo cáo phải đặt khoảng ấy cạnh địa tầng, cạnh loại hình gốm, xem có khớp nhau không.
Khi chúng không khớp, đó là lúc vui nhất của nghề. Hoặc mẫu bị nhiễm bẩn, hoặc cách hiểu cũ về loại gốm cần sửa lại.
Hiện vật đi đâu sau khi nghiên cứu xong?
Sau chỉnh lý, hiện vật được nhập vào kho của bảo tàng hoặc cơ quan nghiên cứu, theo đúng quy định ghi trong giấy phép khai quật. Mỗi hiện vật có phiếu, có ảnh, có vị trí trong kho để có thể tìm lại.
Chỉ một phần rất nhỏ được đem trưng bày, thường là những món nguyên vẹn, tiêu biểu hoặc đẹp. Phần lớn nằm trong kho, xếp trong hộp, trên giá. Nhiều người nghĩ đó là lãng phí, nhưng kho chính là thư viện của nghề khảo cổ.
Mấy chục năm sau, một nhà nghiên cứu trẻ có thể mở lại đúng những hộp gốm ấy, với một câu hỏi mới và một kỹ thuật mới. Nhờ phiếu ghi đầy đủ từ ngày đầu, các mảnh gốm vẫn trả lời được, dù hố đào đã lấp từ lâu.
Lần tới vào bảo tàng, bạn thử nhớ rằng mỗi món trong tủ kính đứng thay mặt cho hàng trăm mảnh vỡ trong kho. Và biết đâu, câu trả lời cho một bí ẩn đang nằm sẵn trong một chiếc hộp chưa ai mở lại?
Câu hỏi thường gặp
Chỉnh lý hiện vật nghĩa là gì?
Chỉnh lý là toàn bộ công việc xử lý hiện vật sau khai quật: làm sạch, đánh số, phân loại, thống kê, chắp ghép, vẽ, chụp và chuẩn bị mẫu phân tích. Đây là bước biến đống hiện vật thành dữ liệu có thể nghiên cứu.
Vì sao không rửa sạch mọi mảnh gốm?
Một số mảnh còn giữ lớp bám từ thức ăn hoặc chất chứa bên trong, có thể phân tích bằng phương pháp hoá học. Rửa đi là mất bằng chứng, nên người phụ trách thường chọn để riêng vài mảnh trước khi làm sạch.
Keo dùng để chắp gốm cổ có gì đặc biệt?
Keo dùng trong bảo tồn thường là loại có thể gỡ bằng dung môi phù hợp mà không làm hỏng hiện vật. Nguyên tắc chung là mọi can thiệp nên đảo ngược được, để người sau có thể sửa nếu cần.
Thời gian chỉnh lý thường kéo dài bao lâu?
Tuỳ khối lượng hiện vật, có thể vài tháng tới vài năm. Một mùa đào vài tuần ở di chỉ dày đặc gốm có thể cần nhiều năm để phân tích trọn vẹn.
Người không chuyên có được xem kho hiện vật không?
Kho thường không mở cho khách tham quan vì lý do bảo quản và an ninh. Một số bảo tàng có hoạt động giới thiệu kho hay trưng bày kho mở theo dịp, bạn có thể theo dõi thông báo của bảo tàng.
