Trà Kiệu ở vùng Duy Xuyên, xứ Quảng được nhiều nhà nghiên cứu xem là một kinh đô sớm của vương quốc Champa, thường được đồng nhất với thành Simhapura nhắc trong bia ký. Khảo cổ học ở đây đã tìm thấy luỹ thành, nền móng kiến trúc gạch và rất nhiều ngói ống có đầu trang trí hình mặt người, một loại hiện vật đặc trưng gần như chỉ có ở Trà Kiệu và vùng lân cận.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Nói đến Champa, người ta nghĩ tới những ngọn tháp đỏ. Hôm nay mình kể về một kinh đô mà gần như không còn ngọn tháp nào, chỉ còn những khuôn mặt nhỏ trên đầu ngói.
Trà Kiệu ở đâu và vì sao được gọi là kinh đô?
Trà Kiệu nằm ở vùng đồng bằng ven sông Thu Bồn, không xa Mỹ Sơn và Hội An. Đây là một vùng đất trù phú, gần sông, gần biển, thuận cho giao thương.
Bia ký Chăm và các nguồn sử Trung Hoa nhắc tới một kinh đô của Champa thời kỳ đầu. Dựa trên vị trí, quy mô luỹ thành và hiện vật, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Trà Kiệu chính là kinh đô ấy, có tên Phạn là Simhapura, nghĩa là thành sư tử.
Việc đồng nhất một di chỉ với một tên trong văn bản luôn là một suy luận. Ở Trà Kiệu, suy luận này được nhiều người chấp nhận, nhưng vẫn là chuyện của bằng chứng và lập luận chứ không phải một tấm biển tên còn sót lại.
Ngày nay, khu vực Trà Kiệu là làng xóm, ruộng vườn, có một ngọn đồi nhỏ với nhà thờ trên đỉnh. Ít ai đi ngang qua đoán được dưới chân mình là một kinh đô cổ.
Từ những cuộc đào đầu thế kỷ hai mươi
Trà Kiệu được các nhà khảo cổ người Pháp chú ý từ đầu thế kỷ hai mươi. Cuối những năm hai mươi, nhà khảo cổ Jean-Yves Claeys tiến hành khai quật, phát hiện nhiều nền móng và tác phẩm điêu khắc.
Tác phẩm nổi tiếng nhất liên quan tới Trà Kiệu là đài thờ Trà Kiệu, một bệ thờ bằng đá có hình các vũ nữ thiên thần đang múa và những cảnh kể chuyện. Đài thờ hiện được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Từ cuối thế kỷ hai mươi, các đợt khai quật mới, có cả hợp tác quốc tế, đã cắt ngang luỹ thành, mở hố ở nhiều khu vực, thu được một khối lượng lớn đồ gốm và vật liệu kiến trúc.
Những đợt khai quật này giúp xác định các giai đoạn cư trú, từ những lớp sớm có thể từ khoảng những thế kỷ đầu công nguyên, tới các giai đoạn muộn hơn.
Ngói mặt người: những khuôn mặt trên mái nhà
Hiện vật làm nên danh tiếng khảo cổ của Trà Kiệu là ngói ống có đầu trang trí mặt người. Ngói ống là loại ngói cong lợp ở mép mái, đầu ngói hướng ra ngoài, thường được trang trí. Ở Trà Kiệu, đầu ngói được làm thành hình một khuôn mặt người.
Những khuôn mặt ấy có mắt to, mũi rộng, môi dày, nhiều chiếc mỉm cười. Chúng được làm bằng khuôn in, nên có những nhóm khuôn mặt giống hệt nhau, nhưng cũng có nhiều kiểu khác nhau.
Ý nghĩa của khuôn mặt vẫn đang được bàn. Có người cho đó là hình người bảo hộ, có người cho là hình ảnh của một thần linh, có người nghĩ chúng chỉ là trang trí. Mình nghĩ cách thật thà nhất là ghi nhận vẻ đẹp và sự độc đáo, còn ý nghĩa thì vẫn để mở.
Ngói mặt người cho thấy kiến trúc mái ngói đã phát triển ở Champa từ sớm, và người thợ Chăm có phong cách riêng, không chỉ chép lại kiểu mẫu bên ngoài.
Trà Kiệu kể gì về Champa thời đầu?
Đồ gốm Trà Kiệu có cả gốm địa phương và gốm nhập khẩu, như gốm từ Trung Hoa và có thể từ Ấn Độ. Điều đó cho thấy kinh đô này nằm trong mạng lưới giao thương biển rộng lớn.
Các lớp đất sớm ở Trà Kiệu cũng gợi ra quan hệ với văn hoá Sa Huỳnh trước đó. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Champa hình thành trên nền văn hoá Sa Huỳnh, dù cách chuyển tiếp diễn ra thế nào vẫn còn nhiều điều chưa rõ.
Ảnh hưởng Ấn Độ thể hiện qua tôn giáo, chữ viết, nghệ thuật. Ảnh hưởng Trung Hoa thể hiện qua một số kỹ thuật vật liệu như ngói. Trên nền đó, người Chăm tạo nên một văn hoá có bản sắc riêng.
Trà Kiệu vì thế là chìa khoá để hiểu Champa ra đời như thế nào, chứ không chỉ Champa đẹp ra sao.
Ghé Trà Kiệu hôm nay
Trà Kiệu không có những ngọn tháp lộng lẫy để chụp ảnh. Đến đây, bạn sẽ thấy làng quê, ruộng đồng, và nếu tinh ý, những gò đất cao bất thường có thể là luỹ thành cũ.
Một chuyến đi kết hợp hợp lý là ghé Trà Kiệu, rồi Mỹ Sơn, rồi về Đà Nẵng thăm Bảo tàng Điêu khắc Chăm để xem đài thờ Trà Kiệu và những ngói mặt người. Ghép ba nơi lại, bạn có được một bức tranh đầy đủ hơn nhiều.
Như mọi di chỉ nằm giữa khu dân cư, Trà Kiệu chịu áp lực từ xây dựng, canh tác. Mỗi lần đào móng nhà có thể làm lộ hiện vật. Ý thức của người dân địa phương là lá chắn quan trọng nhất.
Đứng giữa đồng Trà Kiệu, bạn thử nghĩ: những khuôn mặt bằng đất nung từng mỉm cười trên mái nhà nơi đây đã nhìn xuống bao nhiêu thế hệ người qua lại?
Câu hỏi thường gặp
Trà Kiệu có phải là kinh đô của Champa không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Trà Kiệu là một kinh đô sớm của Champa, thường được đồng nhất với thành Simhapura trong bia ký. Đây là kết luận dựa trên bằng chứng khảo cổ và văn bản, được chấp nhận rộng rãi nhưng vẫn là một suy luận.
Ngói mặt người là gì?
Đó là loại ngói ống có đầu ngói trang trí hình khuôn mặt người, đặc trưng của khảo cổ Trà Kiệu. Chúng được lợp ở mép mái nhà và làm bằng khuôn in.
Đài thờ Trà Kiệu hiện ở đâu?
Đài thờ Trà Kiệu hiện được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Trà Kiệu có liên quan gì tới văn hoá Sa Huỳnh?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Champa hình thành trên nền văn hoá Sa Huỳnh, và các lớp sớm ở Trà Kiệu có thể giúp làm rõ quá trình chuyển tiếp này. Chi tiết vẫn đang được nghiên cứu.
Ai khai quật Trà Kiệu đầu tiên?
Các nhà khảo cổ người Pháp chú ý tới Trà Kiệu từ đầu thế kỷ hai mươi, và Jean-Yves Claeys tiến hành khai quật vào cuối những năm hai mươi. Về sau có thêm nhiều đợt khai quật của các nhà khảo cổ Việt Nam và quốc tế.
