Ở di chỉ Óc Eo dưới chân núi Ba Thê, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng nghìn hạt chuỗi bằng thuỷ tinh, mã não, đá quý, cùng những món đồ đến từ rất xa như huy chương vàng mang hình hoàng đế La Mã. Những hạt chuỗi nhỏ xíu ấy cho thấy Óc Eo từng là một đô thị cảng nằm giữa mạng lưới buôn bán nối Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Hoa.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Câu chuyện Óc Eo và vương quốc Phù Nam thì đã được kể nhiều. Hôm nay mình chỉ nhặt lên một nắm hạt chuỗi và nghe chúng kể.
Malleret và mùa đào năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư
Năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư, nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret tiến hành khai quật ở Óc Eo, sau khi biết tin người dân đào được vàng và đồ trang sức ở cánh đồng này.
Ông thu được một lượng lớn hiện vật: đồ trang sức vàng, hạt chuỗi, con dấu, đồ gốm, nền móng kiến trúc. Trong số đó có một huy chương vàng mang hình hoàng đế La Mã Antoninus Pius, người trị vì ở thế kỷ thứ hai.
Phát hiện ấy gây chấn động vì cho thấy những món đồ từ thế giới La Mã đã tới được đồng bằng sông Cửu Long. Tất nhiên, không có nghĩa người La Mã tới đây, mà là món đồ đã đi qua nhiều tay buôn.
Malleret công bố kết quả trong một bộ sách nhiều tập, đến nay vẫn là nguồn tham khảo quan trọng. Cũng phải nói rằng nhiều hiện vật đã bị đào lấy trước khi ông tới, mất đi bối cảnh.
Vì sao hạt chuỗi lại quan trọng đến vậy?
Hạt chuỗi nhỏ, bền, dễ mang theo, và được ưa chuộng ở nhiều nền văn hoá. Chúng đi xa hơn hầu hết các loại hàng hoá khác. Vì thế, hạt chuỗi là một trong những bằng chứng tốt nhất về các mạng lưới trao đổi.
Mỗi loại hạt có chất liệu, màu, kỹ thuật chế tác riêng. Phân tích thành phần thuỷ tinh có thể cho biết nó thuộc truyền thống chế tác nào. Hạt mã não khoan lỗ theo kiểu nào cũng có thể gợi ý nơi làm.
Ở Óc Eo, người ta tìm thấy cả hạt chuỗi hoàn chỉnh lẫn dấu vết sản xuất như phế liệu thuỷ tinh, hạt hỏng. Điều đó cho thấy hạt chuỗi không chỉ được nhập về mà còn được làm tại chỗ, có lẽ theo kỹ thuật học từ nơi khác.
Một nắm hạt chuỗi vì thế vừa kể chuyện nhập khẩu, vừa kể chuyện thủ công địa phương, vừa kể chuyện thẩm mỹ của người đeo.
Óc Eo trong mạng lưới biển
Đô thị Óc Eo nằm ở vùng đồng bằng thấp, có hệ thống kênh nối ra biển. Thời ấy, tàu thuyền đi lại giữa Ấn Độ và Trung Hoa thường men theo bờ biển và qua bán đảo Mã Lai, và vùng đồng bằng sông Cửu Long là một điểm dừng quan trọng.
Hàng hoá đi qua Óc Eo có thể gồm hạt chuỗi, kim loại quý, gia vị, đồ gốm, vải vóc. Người buôn mang theo cả tôn giáo, chữ viết, nghệ thuật. Tượng thần Hindu, tượng Phật, con dấu khắc chữ Ấn Độ cổ tìm thấy ở Óc Eo là bằng chứng của luồng ảnh hưởng ấy.
Các nguồn sử Trung Hoa chép về một vương quốc có tên Phù Nam ở vùng này. Nhiều nhà nghiên cứu gắn di chỉ Óc Eo với vương quốc ấy, dù việc gắn cụ thể vẫn là một suy luận.
Hình ảnh một đô thị cảng tấp nập, nhiều ngôn ngữ, nhiều tôn giáo ở vùng đất mà ngày nay là ruộng lúa An Giang là một hình ảnh đầy sức gợi.
Khảo cổ Óc Eo hôm nay
Sau Malleret, các nhà khảo cổ Việt Nam đã tiến hành nhiều đợt khai quật ở Óc Eo và các di chỉ cùng văn hoá khắp Nam Bộ. Những phát hiện mới về nền móng kiến trúc, kênh đào, mộ táng tiếp tục làm phong phú bức tranh.
Khu di tích Óc Eo, Ba Thê đã được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt. Hiện vật của văn hoá Óc Eo được trưng bày ở nhiều bảo tàng, và nhiều hiện vật đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Một thách thức lớn là nạn đào trộm. Vùng Óc Eo từ lâu đã có người đào tìm vàng và hạt chuỗi để bán, làm mất đi bối cảnh của rất nhiều hiện vật. Mỗi hạt chuỗi trôi nổi trên thị trường là một mảnh thông tin bị cắt khỏi câu chuyện của nó.
Bảo vệ di chỉ vì thế không chỉ là việc của cơ quan nhà nước mà còn là việc của cộng đồng địa phương và của chính những người mua.
Nhìn một hạt chuỗi bằng con mắt khác
Lần tới thấy hạt chuỗi trong tủ kính bảo tàng, bạn thử để ý màu sắc, độ trong, hình dáng lỗ khoan. Hạt thuỷ tinh đơn sắc nhỏ xíu, hạt mã não đỏ cam khoan hai đầu, hạt vàng chạm hạt li ti. Mỗi loại có một con đường riêng để tới đây.
Và hãy nghĩ tới những bàn tay đã chạm vào nó: người thợ làm hạt, người buôn mang qua biển, người mua đeo trên cổ, rồi đến khi hạt rơi xuống đất hay được chôn theo chủ.
Thế giới cổ được kết nối với nhau chặt chẽ hơn mình thường nghĩ. Một hạt chuỗi bé hơn hạt gạo cũng đủ chứng minh điều đó.
Còn trên người bạn hôm nay, món đồ nào đã đi qua nhiều quốc gia nhất trước khi tới tay bạn?
Câu hỏi thường gặp
Louis Malleret là ai?
Louis Malleret là nhà khảo cổ người Pháp, người khai quật di chỉ Óc Eo năm một nghìn chín trăm bốn mươi tư và công bố kết quả trong một bộ sách đồ sộ, nền tảng cho nghiên cứu văn hoá Óc Eo.
Huy chương La Mã ở Óc Eo có ý nghĩa gì?
Huy chương vàng mang hình hoàng đế Antoninus Pius cho thấy đồ vật từ thế giới La Mã đã tới được Đông Nam Á qua các mạng lưới buôn bán. Nó không có nghĩa người La Mã trực tiếp tới Óc Eo.
Hạt chuỗi Óc Eo được làm tại chỗ hay nhập khẩu?
Có cả hai. Một số hạt được nhập từ xa, còn dấu vết phế liệu và hạt hỏng cho thấy cũng có sản xuất hạt chuỗi tại chỗ.
Óc Eo có phải là kinh đô Phù Nam không?
Nhiều nhà nghiên cứu gắn Óc Eo với vương quốc Phù Nam trong sử Trung Hoa, coi đây là một đô thị cảng quan trọng. Việc nó có phải kinh đô hay không vẫn là câu hỏi được bàn.
Mua hạt chuỗi cổ có vấn đề gì không?
Hạt chuỗi cổ trôi nổi thường đến từ việc đào trộm di chỉ, làm mất bối cảnh khoa học và vi phạm quy định về di sản. Việc mua bán khuyến khích đào trộm, nên tốt nhất là không mua.
