Gạch có chữ là loại hiện vật hiếm hoi tự nói về mình. Ở Hoa Lư, người ta tìm thấy nhiều viên gạch in dòng chữ Đại Việt quốc quân thành chuyên, tức gạch xây thành của quân đội nước Đại Việt; ở Thăng Long và nhiều nơi khác, có gạch thời Lý ghi rõ năm làm theo niên hiệu vua. Chúng giúp định niên đại công trình và cho biết ai làm, làm cho ai, nhưng cách đọc từng loại vẫn có chỗ còn tranh luận.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Gạch thì ai cũng thấy, nhưng gạch biết nói thì không nhiều. Hôm nay mình lật mấy viên gạch ở hai kinh đô xưa.
Vì sao người xưa in chữ lên gạch?
In chữ lên gạch là một việc tốn công: phải khắc khuôn in, ấn vào gạch mộc trước khi nung. Người ta làm vậy vì nhiều lý do. Có khi để đánh dấu gạch thuộc về công trình nhà nước, tránh thất thoát. Có khi để ghi đơn vị sản xuất, giúp kiểm tra chất lượng.
Có khi chữ mang ý nghĩa trang trọng, ghi niên hiệu, ghi tên triều đại, như một lời tuyên bố. Một bức tường xây bằng gạch có tên nước là một bức tường biết khẳng định chủ quyền của người dựng nó.
Với nhà khảo cổ, chữ trên gạch là món quà lớn. Nó cho một mốc thời gian gắn trực tiếp với vật liệu xây dựng, chứ không phải với một món đồ có thể đã được mang đi mang lại.
Nhưng như mình đã nói ở tập về đồng tiền, chữ cho biết lúc làm, chưa chắc là lúc dùng. Gạch có thể được tái sử dụng ở công trình muộn hơn.
Gạch Hoa Lư và cái tên Đại Việt
Hoa Lư ở Ninh Bình là kinh đô thời Đinh và Tiền Lê, trước khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long. Ở đây, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều viên gạch in chữ Hán Đại Việt quốc quân thành chuyên.
Dòng chữ này gây ra một câu hỏi thú vị. Sử sách chép quốc hiệu thời Đinh là Đại Cồ Việt, còn Đại Việt là quốc hiệu từ thời Lý về sau. Vậy những viên gạch này thuộc thời nào?
Có ý kiến cho rằng gạch thuộc thời Đinh, Tiền Lê, và cách gọi Đại Việt đã được dùng trong một số bối cảnh. Có ý kiến khác cho rằng gạch thuộc giai đoạn muộn hơn, khi Hoa Lư vẫn được tu sửa dưới thời Lý. Câu hỏi này vẫn đang được bàn trong giới nghiên cứu.
Chính tranh luận đó cho thấy một viên gạch có chữ chưa đủ để chốt mọi thứ. Nó phải được đặt cạnh địa tầng, kiểu gạch, kiểu kiến trúc, các hiện vật đi kèm.
Gạch thời Lý ghi năm làm
Thời Lý để lại những viên gạch rất đặc biệt, có in dòng chữ ghi rõ niên hiệu vua và năm làm. Một loại nổi tiếng ghi việc gạch được làm vào năm thứ tư niên hiệu Long Thuỵ Thái Bình, dưới đời vua thứ ba nhà Lý, tức Lý Thánh Tông.
Gạch ghi năm như vậy là hiện vật định niên đại cực kỳ chính xác, hiếm có trong khảo cổ. Nó cho biết ít nhất vào năm ấy, nhà nước đã sản xuất gạch quy mô lớn cho các công trình.
Ngoài ra còn có những loại gạch thời Lý in chữ ghi đơn vị quân đội hoặc nơi sản xuất. Những thông tin này giúp hiểu cách nhà nước tổ chức huy động lao động và vật liệu xây dựng.
Ở khu khảo cổ Hoàng thành Thăng Long, cùng với gạch, người ta còn tìm thấy ngói, đầu ngói trang trí hình rồng, lá đề, những chi tiết kiến trúc giúp hình dung cung điện thời Lý.
Đọc một viên gạch như nhà khảo cổ
Ngoài chữ, viên gạch còn nhiều thông tin khác. Kích thước gạch thay đổi theo thời kỳ, nên đo dài rộng dày cũng là một cách định niên đại. Màu và độ nung cho biết kỹ thuật lò.
Mặt gạch có khi in dấu tay, dấu chân chó, vết lá rơi lên khi gạch còn ướt phơi ngoài sân. Những chi tiết nhỏ ấy khiến người cầm gạch bất chợt thấy gần với người thợ xưa.
Vị trí viên gạch trong tường cũng quan trọng. Gạch nằm trong móng nguyên vẹn khác gạch nằm trong lớp gạch vụn đổ xuống khi công trình sụp. Nhà khảo cổ ghi lại cả cách xếp gạch, kiểu mạch vữa.
Và đừng quên những viên gạch không có chữ, chiếm đại đa số. Chúng không gây chú ý, nhưng chính chúng tạo nên bức tường.
Khi bạn gặp một viên gạch cổ
Ở nhiều làng quanh các kinh đô cũ, người dân đôi khi đào được gạch cổ khi làm nhà, đào ao. Có nhà dùng gạch cổ xây chuồng lợn, lát sân mà không biết.
Nếu thấy gạch có chữ, có hoa văn lạ, hãy chụp ảnh, ghi lại nơi tìm thấy và báo cho bảo tàng tỉnh hoặc ban quản lý di tích. Một viên gạch có chữ có thể là mảnh ghép còn thiếu cho một câu hỏi lớn.
Cũng đừng mua bán gạch cổ trôi nổi. Gạch rời khỏi chỗ cũ là mất bối cảnh, và việc mua bán khuyến khích đào bới phá hoại di chỉ.
Lần tới đi qua một bức tường gạch cũ ở làng, bạn thử nhìn kỹ xem có viên nào in dấu gì không. Biết đâu bạn đang đi ngang qua một lời nhắn từ nghìn năm trước?
Câu hỏi thường gặp
Đại Việt quốc quân thành chuyên nghĩa là gì?
Dòng chữ Hán này thường được hiểu là gạch xây thành của quân đội nước Đại Việt. Nó được in trên nhiều viên gạch tìm thấy ở khu vực cố đô Hoa Lư.
Gạch có chữ ở Hoa Lư thuộc thời nào?
Đây là câu hỏi còn tranh luận. Có ý kiến xếp vào thời Đinh, Tiền Lê, có ý kiến cho rằng thuộc giai đoạn muộn hơn khi Hoa Lư được tu sửa. Cần thêm bằng chứng địa tầng và so sánh để chốt.
Gạch thời Lý có gì đặc biệt?
Một số loại gạch thời Lý in dòng chữ ghi rõ niên hiệu và năm làm, như gạch làm năm thứ tư niên hiệu Long Thuỵ Thái Bình. Đây là hiện vật định niên đại rất chính xác.
Đo kích thước gạch có giúp định niên đại không?
Có. Kích thước gạch thường thay đổi theo thời kỳ và theo công trình, nên khi so với những bộ sưu tập đã biết niên đại, kích thước là một manh mối hữu ích.
Nhà có gạch cổ đào được thì nên làm gì?
Nên giữ lại, chụp ảnh, ghi vị trí đào được và báo cho bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá địa phương. Không nên đem bán hay đập bỏ, vì có thể đó là manh mối quan trọng cho nghiên cứu.
