Luy Lâu ở vùng Thuận Thành, Bắc Ninh là một trị sở quan trọng thời Bắc thuộc, được sử sách gắn với tên Sĩ Nhiếp. Khảo cổ học ở đây đã tìm thấy luỹ thành đất, gạch ngói, đồ gốm nhiều loại và cả mảnh khuôn đúc trống đồng, cho thấy Luy Lâu là nơi văn hoá bản địa và văn hoá phương bắc gặp nhau, trộn vào nhau trong nhiều thế kỷ.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình đi về một vùng quê yên bình bên sông Dâu, nơi dưới những thửa ruộng là dấu vết của một trung tâm từng sầm uất gần hai nghìn năm trước.
Luy Lâu trong sử sách và trên mặt đất
Sử sách Trung Hoa và Việt Nam ghi Luy Lâu là một trị sở thời nhà Hán và những thời sau ở vùng Giao Chỉ. Tên tuổi gắn nhiều nhất với nơi này là Sĩ Nhiếp, người cai quản vùng này vào cuối thế kỷ thứ hai, đầu thế kỷ thứ ba.
Trên mặt đất hôm nay, thành Luy Lâu còn lại những đoạn luỹ đất bao quanh một khu vực hình gần chữ nhật, nằm gần chùa Dâu và đền thờ Sĩ Nhiếp. Nhiều đoạn luỹ đã bị bào mòn, chỉ còn là những gò đất dài cao hơn ruộng xung quanh.
Vùng Dâu cũng nổi tiếng là một trong những trung tâm Phật giáo sớm của nước mình, với hệ thống chùa Tứ Pháp. Điều này cho thấy Luy Lâu không chỉ là trung tâm hành chính mà còn là nơi tiếp nhận và lan toả tư tưởng.
Câu hỏi của nhà khảo cổ là: những gì sử sách chép có khớp với dấu vết dưới đất không, và dấu vết dưới đất kể thêm được điều gì sử sách không chép?
Dưới lòng đất Luy Lâu có gì?
Các đợt khảo sát và khai quật ở Luy Lâu, có cả những đợt hợp tác với các nhà khảo cổ nước ngoài, đã cắt ngang luỹ thành, mở hố trong khu vực bên trong. Luỹ được đắp bằng nhiều lớp đất, có những giai đoạn tu bổ khác nhau.
Bên trong và quanh thành, người ta tìm được nhiều gạch, ngói ống, ngói bản, ngói có trang trí mặt ngói. Đây là vật liệu của những công trình kiến trúc mái ngói, khác với nhà tranh tre thường thấy ở làng quê thời ấy.
Đồ gốm ở Luy Lâu rất đa dạng: gốm mang kỹ thuật và kiểu dáng phương bắc, gốm mang truyền thống bản địa, và những loại pha trộn. Sự pha trộn ấy là chứng cứ vật chất của một xã hội nhiều thành phần.
Những hiện vật này giúp xác định các giai đoạn sử dụng của thành, từ khi bắt đầu cho tới khi suy tàn, dù chi tiết từng giai đoạn vẫn còn được tiếp tục nghiên cứu.
Khuôn đúc trống đồng: một phát hiện bất ngờ
Một trong những phát hiện đáng chú ý nhất ở khu vực Luy Lâu là các mảnh khuôn đúc trống đồng bằng đất nung. Trước đó, dù trống đồng có rất nhiều, nhưng bằng chứng trực tiếp về nơi đúc trống lại hiếm hoi.
Điều thú vị là những khuôn này thuộc thời kỳ đã sau Đông Sơn cổ điển, khi vùng đất đã chịu sự cai trị của phương bắc. Nghĩa là truyền thống đúc trống vẫn tiếp tục, thậm chí ngay trong trung tâm hành chính của chính quyền đô hộ.
Phát hiện ấy gợi ra một bức tranh phức tạp: không phải văn hoá bản địa biến mất khi có chính quyền mới, mà tiếp tục sống, có khi ngay cạnh những công trình mái ngói kiểu phương bắc.
Từ các mảnh khuôn, nhà nghiên cứu cũng hiểu thêm về kỹ thuật đúc trống ở giai đoạn muộn, như mình đã kể ở tập về nghề đúc đồng.
Vì sao Luy Lâu suy tàn?
Một đô thị cổ không biến mất trong một ngày. Ở Luy Lâu, vai trò trung tâm dần chuyển sang những nơi khác, đặc biệt khi trung tâm hành chính của vùng dời về khu vực Hà Nội ngày nay ở những thế kỷ sau.
Dòng sông cũng có vai trò. Đô thị cổ ở đồng bằng sống nhờ sông, khi dòng chảy đổi hướng, bồi lấp, việc đi lại buôn bán thay đổi theo. Sông Dâu ngày nay đã nhỏ hơn nhiều so với hình dung về một tuyến giao thông quan trọng.
Khảo cổ học thấy sự suy tàn qua việc các lớp cư trú mỏng dần, công trình không còn được tu sửa, đồ vật thưa thớt. Đó là kiểu dấu vết mà sử sách thường không ghi, vì không có sự kiện nào đáng chép.
Hiểu một đô thị lụi dần thế nào cũng quan trọng như hiểu nó hưng thịnh ra sao.
Đi Luy Lâu nên xem gì?
Nếu bạn ghé Thuận Thành, hãy dành thời gian cho cả cụm: chùa Dâu với ngọn tháp gạch cổ, đền thờ Sĩ Nhiếp, và đi dọc những đoạn luỹ đất còn lại. Nhìn bằng mắt khảo cổ, những gò đất tưởng vô danh bỗng có nghĩa.
Khu vực này cũng đang chịu áp lực đô thị hoá, đường sá, nhà cửa mới. Những đoạn luỹ còn lại vì thế càng quý, và việc bảo vệ chúng cần sự chung tay của cộng đồng địa phương.
Thử đứng giữa cánh đồng, hình dung nơi đây gần hai nghìn năm trước có thuyền buôn, có quan lại, có thợ đúc trống, có nhà sư từ phương xa tới. Một vùng quê yên ả có khi từng là trung tâm của cả một vùng đất rộng.
Và có khi nào bạn tự hỏi, những thành phố sầm uất hôm nay, vài trăm năm nữa, sẽ thành những cánh đồng yên tĩnh như thế này không?
Câu hỏi thường gặp
Luy Lâu nằm ở đâu?
Thành cổ Luy Lâu nằm ở vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, gần chùa Dâu và đền thờ Sĩ Nhiếp.
Sĩ Nhiếp là ai?
Sĩ Nhiếp là người cai quản vùng Giao Chỉ vào cuối thế kỷ thứ hai, đầu thế kỷ thứ ba, được sử sách ghi chép và nhân dân địa phương lập đền thờ. Đánh giá về ông trong sử học có nhiều chiều khác nhau.
Vì sao tìm thấy khuôn đúc trống đồng ở Luy Lâu lại quan trọng?
Vì đây là bằng chứng trực tiếp hiếm hoi về nơi đúc trống đồng, và cho thấy truyền thống bản địa vẫn tiếp tục trong thời Bắc thuộc, ngay tại một trung tâm hành chính.
Luy Lâu có liên quan gì tới Phật giáo?
Vùng Dâu quanh Luy Lâu được coi là một trong những trung tâm Phật giáo sớm ở Việt Nam, với hệ thống chùa Tứ Pháp. Chùa Dâu nằm ngay cạnh khu thành cổ.
Có thể tham quan thành Luy Lâu không?
Có thể đến khu vực di tích, thăm chùa Dâu và đền Sĩ Nhiếp, nhìn các đoạn luỹ còn lại. Không đào bới, không nhặt hiện vật, và tôn trọng đất canh tác của người dân.
