Khi đào được hoặc nhặt được thứ nghi là cổ vật, việc đúng nhất là dừng đào, để nguyên tại chỗ nếu có thể, chụp ảnh, ghi lại vị trí, rồi báo cho chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh. Không tự rửa, không tự cạo, không đào thêm để tìm, và không đem bán. Một phát hiện được báo đúng cách có thể mở ra cả một di chỉ.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Rất nhiều phát hiện khảo cổ lớn ở Việt Nam bắt đầu từ một người dân đang làm việc bình thường. Hôm nay mình kể nếu người đó là bạn thì nên làm gì.
Những tình huống hay gặp
Đào móng nhà, đào ao, đào giếng, cày sâu, san ủi đất làm đường là những lúc người dân hay gặp đồ lạ dưới đất. Có thể là mảnh gốm, chum vại, đồ đồng, tiền cổ, gạch có hoa văn, hay xương người.
Ở vùng biển, ngư dân có thể kéo lưới vướng gốm sứ hay mảnh gỗ tàu. Ở vùng núi, người làm rẫy có thể gặp công cụ đá, thanh đá dài lạ.
Phản ứng đầu tiên của nhiều người là tò mò đào tiếp xem còn gì, hoặc mừng rỡ nghĩ mình gặp của quý. Cả hai phản ứng ấy đều dễ dẫn tới mất mát.
Điều cần nhớ: giá trị lớn nhất của hiện vật thường không phải ở bản thân nó mà ở chỗ nó nằm, cạnh cái gì, ở độ sâu nào.
Năm bước nên làm
Bước một: dừng đào ở chỗ đó. Nếu đang dùng máy, cho máy dừng lại. Mỗi nhát cuốc thêm có thể phá đi bối cảnh.
Bước hai: để hiện vật nguyên tại chỗ nếu an toàn. Nếu đã nhấc lên rồi, đặt nó nhẹ nhàng ở chỗ khô ráo, nhớ chính xác chỗ đã lấy ra. Với đồ từ dưới nước hay đất rất ướt, giữ nó trong nước hoặc bọc ẩm, đừng để khô.
Bước ba: chụp ảnh nhiều góc, có kèm một vật quen thuộc để biết kích thước như chiếc bút, bao thuốc, bàn tay. Chụp cả khung cảnh xung quanh để biết vị trí. Ghi độ sâu ước lượng.
Bước bốn: báo cho chính quyền xã, phòng văn hoá, hoặc bảo tàng tỉnh. Bước năm: bảo vệ khu vực, nhờ người trong nhà trông coi, không cho người lạ tới đào bới cho tới khi có người của cơ quan chuyên môn đến.
Những điều không nên làm
Không tự rửa, cạo, đánh bóng hiện vật. Lớp đất, lớp gỉ có thể chứa thông tin và bảo vệ hiện vật. Cạo một đồng tiền cho sáng có thể làm mất chữ. Rửa một chiếc bình có thể làm mất dấu vết thức ăn bên trong.
Không tự đào thêm để tìm thêm đồ. Đào không có phương pháp phá huỷ toàn bộ bối cảnh, và nếu đó là di chỉ quan trọng, thiệt hại không thể bù đắp.
Không đem bán hay cho người lạ xem rồi để họ mang đi. Theo quy định pháp luật về di sản văn hoá, di vật và cổ vật phát hiện trong lòng đất hay dưới nước phải được báo và giao nộp cho cơ quan có thẩm quyền. Mua bán trái phép có thể bị xử lý.
Và đừng lan truyền vị trí lên mạng xã hội trước khi cơ quan chuyên môn tới. Thông tin lan nhanh có thể kéo theo người tới đào trộm ngay trong đêm.
Sau khi báo thì chuyện gì xảy ra?
Cơ quan văn hoá hoặc bảo tàng sẽ cử người tới xem xét, đánh giá hiện vật và hiện trường. Nếu là đồ lẻ có giá trị, hiện vật có thể được tiếp nhận về bảo tàng, có biên bản giao nhận.
Nếu có dấu hiệu di chỉ, các chuyên gia có thể đề xuất thám sát hoặc khai quật. Trong trường hợp đang xây dựng, công trình có thể phải tạm dừng một thời gian ở khu vực phát hiện. Đây là điều nhiều người lo ngại, nhưng thường được thu xếp để vừa bảo vệ di sản vừa giảm thiệt hại.
Pháp luật có quy định việc ghi nhận, khen thưởng người phát hiện và giao nộp di vật, cổ vật. Mức cụ thể và thủ tục thì bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan văn hoá địa phương để được hướng dẫn đúng.
Nhiều người dân sau khi báo đã được ghi nhận, được mời tham gia buổi khai quật, và tên làng mình được gắn với một phát hiện có ý nghĩa.
Một phát hiện, cả một câu chuyện
Lịch sử khảo cổ Việt Nam có rất nhiều câu chuyện bắt đầu từ người dân. Người đánh cá bên sông Mã nhặt được đồ đồng dẫn tới việc phát hiện văn hoá Đông Sơn. Người làm đường đào được thanh đá dẫn tới bộ đàn đá đầu tiên. Ngư dân kéo lưới vướng gốm dẫn tới những con tàu đắm.
Mỗi câu chuyện ấy có một điểm chung: ai đó đã nhận ra thứ mình thấy có thể quan trọng, và đã báo cho người có thể hiểu nó.
Mình nghĩ đó là một trong những đóng góp đẹp nhất mà một người bình thường có thể làm cho lịch sử của đất nước. Không cần bằng cấp, chỉ cần tò mò và tử tế.
Nếu ngày mai bạn đào được một mảnh gốm lạ trong vườn, bạn sẽ gọi cho ai đầu tiên? Có lẽ nên lưu sẵn số điện thoại của bảo tàng tỉnh mình từ hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Đào được đồ cổ trên đất nhà mình thì có được giữ không?
Theo quy định chung về di sản văn hoá, di vật và cổ vật phát hiện trong lòng đất phải được báo và giao nộp cho cơ quan có thẩm quyền, kể cả trên đất của gia đình. Để biết chính xác quyền lợi và thủ tục, nên hỏi cơ quan văn hoá địa phương.
Báo phát hiện cổ vật cho ai?
Bạn có thể báo cho uỷ ban nhân dân xã, cơ quan văn hoá địa phương hoặc bảo tàng tỉnh. Họ sẽ hướng dẫn và cử người đến xem xét.
Nếu đã lỡ rửa hiện vật thì sao?
Không sao, hãy dừng xử lý thêm và giao cho chuyên gia, kèm thông tin về những gì đã làm. Thông tin về vị trí tìm thấy vẫn rất quý.
Công trình xây dựng có bị dừng lâu khi phát hiện cổ vật không?
Tuỳ mức độ phát hiện. Với hiện vật lẻ, việc xem xét thường nhanh. Với di chỉ quan trọng, có thể cần thời gian thám sát hoặc khai quật, và cơ quan chức năng sẽ phối hợp để tìm phương án phù hợp.
Có nên đăng ảnh hiện vật vừa tìm thấy lên mạng không?
Nên chờ cơ quan chuyên môn tới trước. Đăng ảnh kèm vị trí có thể thu hút người tới đào trộm, gây hại cho di chỉ.
