Khảo cổ cứu hộ là việc khảo sát và khai quật những di chỉ sắp bị công trình xây dựng phá huỷ: đường sá, khu đô thị, nhà máy, lòng hồ thuỷ điện. Nhà khảo cổ chạy đua với thời gian để ghi lại càng nhiều càng tốt trước khi máy móc tới. Có khi phát hiện quan trọng đến mức công trình phải điều chỉnh, như câu chuyện Hoàng thành Thăng Long.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Đất nước mình đang xây dựng rất nhanh, và mỗi mét đất đào lên là một mét đất có thể chứa quá khứ. Hôm nay mình kể về những người đi trước máy xúc.
Vì sao cần khảo cổ cứu hộ?
Một khi công trình được xây lên, lớp đất bên dưới gần như bị phá huỷ hoặc bị phủ kín vĩnh viễn. Nếu ở đó có di chỉ mà không ai ghi lại, thông tin mất đi mãi mãi.
Khảo cổ cứu hộ không nhằm chặn sự phát triển. Mục tiêu của nó là bảo đảm rằng trước khi một vùng đất thay đổi, những gì có giá trị đã được nghiên cứu, ghi lại, và khi cần thì bảo vệ.
Ở nhiều nước, việc đánh giá tác động đến di sản là bước bắt buộc trong quy trình duyệt dự án xây dựng lớn, và chi phí khảo cổ được tính vào chi phí dự án. Ở Việt Nam, pháp luật cũng có quy định về việc khảo sát, thăm dò khảo cổ ở những khu vực có khả năng có di tích trước khi triển khai dự án.
Chi tiết thủ tục có thể thay đổi theo thời gian, nên các chủ đầu tư nên làm việc sớm với cơ quan văn hoá.
Câu chuyện số mười tám Hoàng Diệu
Ví dụ nổi tiếng nhất ở Việt Nam là khu khảo cổ số mười tám Hoàng Diệu, Hà Nội. Đầu những năm hai nghìn, khu đất này được chọn để xây nhà Quốc hội mới, và cuộc khai quật được tiến hành trước khi xây dựng.
Những gì lộ ra vượt xa dự kiến: dấu tích kiến trúc chồng lớp của nhiều triều đại, giếng nước, cống thoát nước, móng cột, và một khối lượng hiện vật khổng lồ. Giới khảo cổ trong và ngoài nước đánh giá đây là phát hiện đặc biệt quan trọng.
Sau nhiều thảo luận, một phần khu khai quật được giữ lại để bảo tồn, và vị trí xây dựng nhà Quốc hội được điều chỉnh. Khu khảo cổ trở thành một phần cốt lõi của hồ sơ di sản thế giới Hoàng thành Thăng Long.
Câu chuyện ấy cho thấy khảo cổ cứu hộ có thể dẫn tới những kết quả bất ngờ, và sự phát triển với bảo tồn có thể tìm được điểm gặp nhau.
Lòng hồ thuỷ điện và những làng chìm
Những công trình thuỷ điện lớn ở miền núi tạo ra các hồ chứa nhấn chìm cả vùng thung lũng. Thung lũng ven sông lại thường là nơi người xưa chọn để ở, nên nhiều di chỉ nằm trong vùng ngập.
Trước khi tích nước ở những hồ thuỷ điện lớn ở miền núi phía Bắc, các đoàn khảo cổ đã tiến hành khảo sát và khai quật nhiều di chỉ trong vùng lòng hồ, từ thời tiền sử tới các thời kỳ muộn. Nhiều hiện vật được đưa về bảo tàng, nhiều thông tin được ghi lại.
Đó là những cuộc khai quật mang nỗi buồn riêng: người làm biết rằng sau khi mình đi, nơi này sẽ chìm dưới nước, không ai có thể quay lại.
Cũng chính vì thế, chất lượng ghi chép ở những cuộc khai quật cứu hộ phải đặc biệt cao, vì đó là cơ hội duy nhất.
Khó khăn của khảo cổ cứu hộ
Khó khăn lớn nhất là thời gian. Dự án có tiến độ, chủ đầu tư muốn bắt đầu sớm, còn khảo cổ cần thời gian để làm cẩn thận. Áp lực ấy có thể khiến việc khai quật bị làm vội.
Khó khăn thứ hai là kinh phí và nhân lực. Khi nhiều dự án cùng lúc, số nhà khảo cổ có thể không đủ. Việc phân tích và công bố sau khai quật cứu hộ thường bị chậm vì người làm phải chạy sang dự án khác.
Khó khăn thứ ba là phát hiện bất ngờ trong quá trình thi công, khi máy xúc đã làm việc. Lúc này, công nhân và kỹ sư cần biết nhận ra dấu hiệu, dừng lại và báo cáo. Đào tạo cho họ những hiểu biết cơ bản là một việc đáng làm.
Ở các đô thị cổ như Hà Nội, Huế, Hội An, mọi công trình đào sâu đều có khả năng chạm vào lớp đất cổ. Khảo cổ đô thị vì thế đang ngày càng quan trọng.
Phát triển và bảo tồn có thể đi cùng nhau
Nhiều thành phố trên thế giới đã biến những phát hiện trong lúc xây dựng thành điểm nhấn: trưng bày tại chỗ trong tầng hầm toà nhà, sàn kính nhìn xuống dấu tích, bảo tàng nhỏ ở ga tàu điện ngầm.
Những cách làm ấy biến di sản thành một phần đời sống đô thị, thay vì vật cản. Người đi qua mỗi ngày được nhắc rằng thành phố của họ có chiều sâu.
Ở Việt Nam, đang có những thảo luận về cách tích hợp di sản khảo cổ vào quy hoạch đô thị, nhất là ở những nơi có lịch sử lâu đời. Đây là hướng đi đáng mong chờ.
Lần tới đi qua một công trường lớn, bạn thử nghĩ: dưới lớp bê tông sắp đổ kia có thể có gì? Và nếu có, bạn mong nó được đối xử thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Khảo cổ cứu hộ là gì?
Khảo cổ cứu hộ là việc khảo sát và khai quật khẩn cấp những di chỉ có nguy cơ bị phá huỷ bởi công trình xây dựng, thiên tai hoặc các tác động khác, nhằm ghi lại và bảo vệ thông tin trước khi quá muộn.
Ai trả chi phí khảo cổ cứu hộ?
Tuỳ quy định và thoả thuận, chi phí có thể do chủ đầu tư dự án hoặc nhà nước chi trả. Ở nhiều nước, chi phí này được tính vào chi phí dự án xây dựng.
Khu khảo cổ số mười tám Hoàng Diệu có liên quan gì tới nhà Quốc hội?
Khu đất ban đầu được chọn để xây nhà Quốc hội mới. Cuộc khai quật trước khi xây phát hiện dấu tích Hoàng thành Thăng Long, dẫn tới việc giữ lại một phần để bảo tồn và điều chỉnh vị trí xây dựng.
Phát hiện di tích khi đang thi công thì sao?
Cần tạm dừng thi công ở khu vực đó, bảo vệ hiện trường và báo cho cơ quan quản lý văn hoá để được hướng dẫn. Việc xử lý tiếp theo tuỳ mức độ quan trọng của phát hiện.
Khảo cổ cứu hộ có làm chậm dự án không?
Có thể làm dự án chậm một thời gian, nhất là khi có phát hiện quan trọng. Khảo sát sớm từ giai đoạn chuẩn bị dự án giúp giảm đáng kể rủi ro chậm trễ về sau.
