Mỹ Sơn là thánh địa của vương quốc Champa trong nhiều thế kỷ, nơi các vua Chăm dựng đền tháp thờ thần Shiva. Các ngọn tháp được các nhà khảo cổ người Pháp khảo sát và khai quật từ đầu thế kỷ hai mươi, bị tàn phá nặng nề trong chiến tranh, rồi được trùng tu từng phần với sự tham gia của chuyên gia nhiều nước. Đến nay, cách người Chăm kết dính những viên gạch vẫn là một câu hỏi còn tranh luận.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Cách đọc một ngọn tháp Chăm thì đã có nhiều người kể. Hôm nay mình kể Mỹ Sơn từ phía những người đã đào, đã cứu, đã ghép lại nó.
Thánh địa trong thung lũng
Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng kín, bao quanh bởi núi đồi, ở vùng Duy Xuyên, xứ Quảng. Thung lũng ấy được chọn làm nơi thờ phụng, tách khỏi kinh đô ở đồng bằng.
Qua nhiều thế kỷ, các vua Chăm nối tiếp nhau dựng thêm đền tháp, tạo nên một quần thể với hàng chục công trình, nhiều phong cách nghệ thuật khác nhau. Bia ký tìm thấy ở đây cho biết tên vua, việc dâng cúng, những biến cố.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, khu đền tháp Mỹ Sơn được công nhận là di sản văn hoá thế giới.
Với khảo cổ học, Mỹ Sơn không chỉ là các ngọn tháp đứng trên mặt đất mà còn là những nền móng, những công trình đã sụp, những lớp đất quanh tháp chứa dấu vết hoạt động thờ cúng qua nhiều thời kỳ.
Những người Pháp đầu tiên và việc ghi chép
Cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi, các học giả thuộc Trường Viễn Đông Bác Cổ của Pháp khảo sát Mỹ Sơn, đánh số các nhóm tháp bằng chữ cái và số, dọn cây cối, khai quật nhiều công trình, sao chép bia ký.
Hệ thống đánh số ấy, như nhóm A, nhóm B, nhóm C, đến nay vẫn được dùng. Những bản vẽ, ảnh chụp thời kỳ đó trở nên vô giá về sau, vì chúng ghi lại diện mạo nhiều ngọn tháp trước khi bị phá huỷ.
Cũng phải nói rằng thời ấy, một số tác phẩm điêu khắc đã được chuyển khỏi di tích về các bảo tàng. Nhờ vậy nhiều tác phẩm thoát khỏi chiến tranh, nhưng chúng cũng rời xa bối cảnh gốc.
Bài học ở đây là giá trị của tài liệu. Khi một công trình không còn, bản vẽ và ảnh cũ là thứ duy nhất cho biết nó đã từng như thế nào.
Chiến tranh và những ngọn tháp sụp đổ
Trong chiến tranh ở thế kỷ hai mươi, khu vực Mỹ Sơn bị bom đạn tàn phá nặng nề. Nhiều ngọn tháp sụp đổ hoàn toàn, trong đó có tháp mang ký hiệu A một, được coi là một trong những công trình đẹp nhất, bị phá huỷ vào năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín.
Ngày nay, đi trong Mỹ Sơn, du khách vẫn thấy những hố bom còn lại giữa các nhóm tháp. Chúng là một phần lịch sử của di tích, nhắc rằng di sản có thể mất đi nhanh đến thế nào.
Sau chiến tranh, khu vực còn bom mìn chưa nổ, việc rà phá phải làm trước khi các nhà bảo tồn có thể làm việc an toàn.
Những gì còn lại sau chiến tranh chỉ là một phần của quần thể từng được ghi nhận ở đầu thế kỷ.
Kazik và những người đi cứu tháp
Từ những năm tám mươi của thế kỷ hai mươi, kiến trúc sư người Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski, thường được người Việt gọi thân mật là Kazik, đã làm việc nhiều năm ở Mỹ Sơn cùng các đồng nghiệp Việt Nam. Ông dọn dẹp, gia cố, nghiên cứu các ngọn tháp, và cũng có nhiều đóng góp cho việc bảo tồn phố cổ Hội An.
Ông mất năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy khi đang làm việc ở Việt Nam. Ở Hội An có một tượng đài tưởng nhớ ông, thể hiện sự quý trọng của người dân địa phương.
Sau đó, các dự án trùng tu tiếp tục với sự tham gia của chuyên gia nhiều nước, trong đó có các dự án hợp tác với Ý và Ấn Độ ở những nhóm tháp khác nhau. Mỗi dự án đều phải giải quyết cùng một bài toán: gia cố mà không làm mất giá trị nguyên gốc.
Các nhóm chuyên gia đôi khi có cách tiếp cận khác nhau, và những khác biệt ấy cũng là đề tài thảo luận trong giới bảo tồn.
Bí ẩn chất kết dính gạch Chăm
Nhìn kỹ một bức tường tháp Chăm, bạn sẽ thấy các viên gạch khít nhau đến kinh ngạc, mạch rất mỏng, gần như không thấy vữa. Người Chăm đã kết dính chúng bằng gì?
Có nhiều giả thuyết. Một giả thuyết cho rằng người Chăm dùng một loại nhựa cây, như nhựa cây dầu rái, trộn với bột gạch. Một giả thuyết khác cho rằng họ dùng một lớp đất sét rất mịn, mài gạch cho thật phẳng rồi chồng lên nhau. Có cả ý kiến cho rằng cả khối tháp được nung sau khi xây.
Các phân tích khoa học đã được tiến hành, nhưng chưa có kết luận được mọi người đồng thuận. Có thể người Chăm dùng những cách khác nhau ở những thời kỳ khác nhau.
Vấn đề này không chỉ là chuyện tò mò. Hiểu cách xây giúp chọn cách trùng tu phù hợp, sao cho gạch mới và vật liệu mới không làm hại gạch cũ. Có lẽ một ngày nào đó, một phân tích mới sẽ trả lời được câu hỏi này. Bạn nghiêng về giả thuyết nào?
Câu hỏi thường gặp
Mỹ Sơn được công nhận di sản thế giới năm nào?
Khu đền tháp Mỹ Sơn được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới vào năm một nghìn chín trăm chín mươi chín.
Kazik là ai?
Kazik là tên gọi thân mật của kiến trúc sư người Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski, người có nhiều đóng góp cho việc bảo tồn Mỹ Sơn, Hội An và các di tích khác ở Việt Nam. Ông mất năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy.
Tháp nào ở Mỹ Sơn bị phá huỷ trong chiến tranh?
Nhiều tháp bị hư hại hoặc sụp đổ, trong đó tháp mang ký hiệu A một, một trong những công trình tiêu biểu nhất, bị phá huỷ năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín.
Người Chăm xây tháp bằng chất kết dính gì?
Đến nay vẫn chưa có kết luận thống nhất. Các giả thuyết gồm nhựa cây trộn bột gạch, đất sét mịn và gạch được mài rất phẳng, hay các kỹ thuật khác, và có thể mỗi thời kỳ dùng cách khác nhau.
Có nên chạm vào tường tháp khi tham quan không?
Không nên. Gạch cổ và bề mặt chạm khắc rất dễ bị mài mòn, bẩn và hư hại. Hãy đi theo lối đi quy định và giữ khoảng cách với các công trình.
