Nhiều di sản thế giới ở Việt Nam có nền tảng là khảo cổ học. Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được biết đến rộng rãi nhờ cuộc khai quật lớn đầu những năm hai nghìn. Thành nhà Hồ là một toà thành đá hiếm có trong khu vực. Tràng An không chỉ là danh thắng mà còn lưu dấu con người trong các hang động qua hàng vạn năm. Giá trị của chúng không chỉ nằm trên mặt đất mà còn trong lớp đất bên dưới.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình đi qua vài di sản thế giới quen thuộc, nhưng nhìn bằng con mắt của người cầm bay.
Một di sản được công nhận như thế nào?
Để được UNESCO ghi vào danh sách di sản thế giới, một địa điểm phải có giá trị nổi bật toàn cầu, đáp ứng ít nhất một trong các tiêu chí đã được quy định, đồng thời bảo đảm tính xác thực, tính toàn vẹn và có kế hoạch quản lý, bảo vệ.
Với các di sản văn hoá, bằng chứng khảo cổ thường là phần cốt lõi của hồ sơ. Nó chứng minh địa điểm có lịch sử lâu dài, có những dấu vết độc đáo, và những gì còn lại là thật.
Việc được công nhận mang lại danh tiếng, khách du lịch, nhưng cũng kèm trách nhiệm. Di sản bị xuống cấp, bị xây dựng xâm hại có thể bị đưa vào danh sách di sản bị đe doạ.
Ở Việt Nam, các di sản văn hoá thế giới được công nhận rải rác qua hơn ba thập kỷ, bắt đầu từ Quần thể di tích Cố đô Huế năm một nghìn chín trăm chín mươi ba.
Hoàng thành Thăng Long: một cuộc khai quật làm thay đổi tất cả
Đầu những năm hai nghìn, khi chuẩn bị xây dựng nhà Quốc hội mới ở khu vực số mười tám Hoàng Diệu, Hà Nội, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật. Những gì lộ ra vượt mọi dự đoán: nền móng kiến trúc, giếng nước, hệ thống thoát nước, và hàng triệu hiện vật của nhiều thời kỳ chồng lên nhau, từ trước thời Lý tới thời Nguyễn.
Phát hiện ấy dẫn tới quyết định giữ lại một phần khu khai quật, điều chỉnh vị trí xây dựng, và cuối cùng, năm hai nghìn mười, khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được công nhận là di sản văn hoá thế giới.
Giá trị đặc biệt của Hoàng thành là sự chồng xếp liên tục của nhiều triều đại trên cùng một vị trí, hơn mười thế kỷ, phản ánh vai trò trung tâm quyền lực kéo dài.
Đây cũng là ví dụ rõ nhất về khảo cổ cứu hộ biến thành bảo tồn, mình sẽ kể kỹ hơn ở một tập khác.
Thành nhà Hồ và Tràng An
Thành nhà Hồ ở Thanh Hoá được xây cuối thế kỷ mười bốn bằng những khối đá lớn, được công nhận là di sản văn hoá thế giới năm hai nghìn mười một. Các cuộc khai quật ở đây đã làm rõ cấu trúc tường thành, cổng thành, nền móng kiến trúc bên trong, đường Hoàng đạo, và đàn tế Nam Giao ở gần đó.
Điều làm Thành nhà Hồ đặc biệt là kỹ thuật xếp những khối đá lớn đã được đẽo gọt, khớp với nhau thành tường cao. Các nhà khảo cổ còn tìm hiểu nơi khai thác đá, đường vận chuyển, và cách người xưa làm nền móng chịu được sức nặng ấy trên vùng đất ven sông.
Quần thể danh thắng Tràng An ở Ninh Bình được công nhận năm hai nghìn mười bốn là di sản hỗn hợp, vừa có giá trị thiên nhiên, vừa có giá trị văn hoá. Phần văn hoá có đóng góp lớn của khảo cổ học: nhiều hang động ở đây chứa dấu vết con người cư trú qua một thời gian rất dài, hàng vạn năm.
Ở Tràng An, những lớp đất trong hang còn kể về cách người xưa thích nghi với biển tiến, biển lùi, khi vùng núi đá vôi này từng có lúc gần biển hơn bây giờ.
Mỹ Sơn, Hội An và khảo cổ dưới lòng phố cổ
Mỹ Sơn và Hội An cùng được công nhận năm một nghìn chín trăm chín mươi chín. Ở Mỹ Sơn, như mình đã kể, khảo cổ học gắn liền với trùng tu và nghiên cứu kỹ thuật xây tháp.
Ở Hội An, khảo cổ học diễn ra ngay dưới lòng phố cổ đang có người sinh sống. Những hố đào nhỏ trong sân nhà, dưới nền đường đã tìm thấy gốm sứ nhiều nước, giúp hiểu thương cảng phát triển ra sao qua các thế kỷ.
Ở cả hai nơi, áp lực du lịch là một thách thức lớn. Lượng khách đông có thể gây hư hại công trình, và nhu cầu xây dựng dịch vụ có thể xâm phạm những lớp đất chưa được nghiên cứu.
Giữ cân bằng giữa đón khách và bảo vệ di sản là bài toán chung của mọi di sản thế giới.
Khi đi thăm di sản, mình có thể làm gì?
Một du khách có ý thức có thể góp phần bảo vệ di sản bằng những việc nhỏ: đi đúng lối, không leo trèo lên công trình, không khắc tên, không nhặt mảnh gốm hay viên sỏi làm kỷ niệm, không xả rác.
Hãy dành thời gian vào khu trưng bày, đọc về những gì đã được tìm thấy. Hiểu giá trị của nơi mình đến làm chuyến đi ý nghĩa hơn rất nhiều so với chỉ chụp ảnh.
Nếu thấy hành vi xâm hại di sản, bạn có thể báo cho ban quản lý. Họ thường rất cần sự hỗ trợ của khách.
Một di sản được gọi là của thế giới, nhưng người bảo vệ nó trước hết là người dân và du khách mỗi ngày. Lần tới đến một di sản, bạn sẽ mang về điều gì ngoài những tấm ảnh?
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có những di sản văn hoá thế giới nào gắn với khảo cổ?
Tiêu biểu là khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long, Thành nhà Hồ, Thánh địa Mỹ Sơn, Phố cổ Hội An, Quần thể di tích Cố đô Huế và Quần thể danh thắng Tràng An với phần giá trị văn hoá. Danh sách có thể được bổ sung theo thời gian.
Hoàng thành Thăng Long được công nhận năm nào?
Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới năm hai nghìn mười.
Tràng An là di sản thiên nhiên hay văn hoá?
Tràng An là di sản hỗn hợp, được công nhận cả về giá trị thiên nhiên và văn hoá. Phần văn hoá có liên quan nhiều đến các dấu tích khảo cổ trong hang động.
Di sản thế giới có thể bị rút danh hiệu không?
Có. Nếu giá trị nổi bật toàn cầu bị suy giảm nghiêm trọng, di sản có thể bị đưa vào danh sách bị đe doạ và trong trường hợp nặng có thể bị loại khỏi danh sách.
Nhặt sỏi đá ở di sản làm kỷ niệm có sao không?
Không nên. Ở di sản, sỏi đá, mảnh gốm có thể là một phần của di tích hoặc lớp đất có giá trị. Nếu mỗi người lấy một chút, di sản sẽ mất dần đi.
