Hiện vật vừa đào lên phải được giữ theo đúng chất liệu của nó ngay từ hố đào: gỗ ngâm nước phải giữ ướt, đồ đồng phải tránh ẩm và muối, xương mục phải được nâng đỡ, gốm từ biển phải được rút muối từ từ. Sau hàng nghìn năm cân bằng với đất, hiện vật bỗng bị đưa ra không khí, ánh sáng và độ khô, và những giờ đầu tiên ấy là lúc nó dễ hỏng nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình kể về những người ít khi được nhắc tới trong tin tức khảo cổ: những người bảo quản, mà nếu không có họ, nhiều phát hiện đẹp nhất chỉ còn là đống vụn.
Vì sao hiện vật hỏng nhanh khi ra khỏi đất?
Trong lòng đất, một hiện vật dần đạt tới trạng thái cân bằng với môi trường xung quanh: độ ẩm ổn định, không có ánh sáng, ít không khí. Quá trình phân huỷ chậm lại hoặc gần như dừng.
Khi được đào lên, mọi thứ thay đổi đột ngột. Độ ẩm giảm, nhiệt độ thay đổi, không khí và ánh sáng ùa tới. Những phản ứng hoá học vốn đã ngưng lại bắt đầu chạy tiếp, có khi nhanh hơn trước.
Một mảnh gỗ ướt có thể nứt toác trong vài ngày phơi nắng. Một chiếc rìu sắt trông còn chắc có thể bong thành vảy sau vài tháng trong phòng ẩm. Một tấm vải mỏng có thể tan thành bụi khi ai đó nhấc lên vội.
Vì thế, ở các cuộc khai quật lớn, người bảo quản có mặt ngay tại hố, không đợi hiện vật về phòng.
Gỗ ngâm nước: giữ ướt bằng mọi giá
Gỗ nằm lâu trong nước đã mất phần lớn chất gỗ bên trong. Thứ giữ cho nó còn hình dạng chính là nước lấp đầy các thớ. Nếu để nước bay hơi, các thớ gỗ yếu ớt co sập, gỗ nứt, cong, vỡ vụn.
Nên quy tắc số một là giữ ướt. Gỗ được bọc trong màng nhựa, khăn ướt, ngâm trong bể nước, che nắng. Không bao giờ để gỗ ngâm nước phơi khô tự nhiên, dù chỉ để chụp ảnh lâu hơn một chút.
Về phòng bảo quản, gỗ được ngâm dần trong dung dịch các chất ổn định, thường là một loại sáp tan trong nước, thay thế từng chút nước trong thớ gỗ. Quá trình có thể kéo dài nhiều tháng tới nhiều năm tuỳ kích thước. Sau đó gỗ mới được làm khô có kiểm soát, có khi bằng cách sấy đông lạnh.
Những hiện vật lớn như thân tàu đắm hay quan tài thân cây đòi hỏi bể chứa khổng lồ và kinh phí lớn. Đó là lý do nhiều khi người ta chọn giữ nguyên tại chỗ thay vì đưa lên.
Đồ đồng và căn bệnh gỉ xanh
Đồ đồng nằm trong đất phủ một lớp gỉ màu xanh, nâu. Lớp gỉ ổn định ấy thực ra có thể bảo vệ phần kim loại bên dưới, và thường không cần cạo bỏ.
Nguy hiểm là khi đồ đồng nhiễm muối clo, như từ đất mặn hay nước biển. Muối clo phản ứng với đồng tạo ra những đốm gỉ màu xanh nhạt, dạng bột, lan rộng và ăn sâu dần vào kim loại. Người trong nghề gọi đó là bệnh đồng. Nếu không xử lý, một món đồ có thể bị ăn mòn tới mục nát.
Đồ đồng vừa đào lên vì thế được giữ ở nơi khô ráo, độ ẩm thấp, không dùng tay trần cầm vì mồ hôi chứa muối. Về phòng, nó được làm sạch nhẹ nhàng, xử lý ổn định và bảo quản trong môi trường kiểm soát độ ẩm.
Đồ sắt còn khó hơn, vì sắt gỉ nhanh và gỉ sắt nở ra, làm bong vỡ hiện vật. Nhiều món đồ sắt cổ chỉ còn là khối gỉ giữ hình dạng, phải chụp tia X mới thấy bên trong còn gì.
Xương, gốm và những thứ dễ vỡ khác
Xương trong đất chua thường mềm, mục, dễ gãy. Khi lộ ra, người ta làm sạch nhẹ, để khô từ từ trong bóng râm, có khi phải tiêm một lớp chất gia cố loãng để xương đủ chắc mà nhấc lên. Chất gia cố được chọn sao cho có thể gỡ ra sau này nếu cần phân tích.
Với những hiện vật quá mỏng manh, như một bộ xương mục hay một khối đồ vật dính chặt, người ta có thể bọc cả khối đất bằng thạch cao hoặc bọt xốp, nhấc nguyên khối về phòng để đào tiếp trong điều kiện kiểm soát.
Gốm từ biển hay từ đất mặn cần được ngâm nước ngọt để rút muối ra từ từ, thay nước nhiều lần, đo độ mặn cho tới khi ổn định. Nếu không, muối kết tinh khi khô sẽ làm bong men, nứt xương gốm.
Mỗi quyết định ấy đều được ghi lại trong hồ sơ bảo quản, để người sau biết hiện vật đã được xử lý bằng gì.
Nguyên tắc vàng của người bảo quản
Người làm bảo quản có vài nguyên tắc được lặp đi lặp lại. Thứ nhất, can thiệp tối thiểu: chỉ làm những gì thật cần để hiện vật ổn định. Thứ hai, đảo ngược được: dùng vật liệu có thể gỡ bỏ sau này mà không làm hại hiện vật. Thứ ba, ghi chép đầy đủ.
Thứ tư, và ít ai nghĩ tới, là phòng hơn chữa. Phần lớn công việc bảo quản là kiểm soát môi trường: độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng, bụi, côn trùng. Một kho bảo tàng có độ ẩm ổn định cứu được nhiều hiện vật hơn mọi kỹ thuật phục chế.
Nếu bạn có đồ cũ trong nhà như sách cổ, ảnh cũ, đồ gỗ, cũng áp dụng được ý tương tự: tránh ánh nắng trực tiếp, tránh nơi ẩm thấp, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột, đừng dán băng dính lên chỗ rách.
Bảo quản là một nghề lặng lẽ. Thành công của họ là khi không có chuyện gì xảy ra. Bạn có nghĩ những công việc lặng lẽ nhất đôi khi lại là những công việc quan trọng nhất không?
Câu hỏi thường gặp
Bệnh đồng là gì?
Bệnh đồng là hiện tượng ăn mòn do muối clo trên đồ đồng, tạo ra những đốm gỉ xanh nhạt dạng bột lan dần và ăn sâu vào kim loại. Nó cần được xử lý và bảo quản trong môi trường khô.
Vì sao không được để gỗ ngâm nước khô tự nhiên?
Vì nước đang giữ hình dạng các thớ gỗ đã yếu. Khi nước bay hơi, thớ gỗ co sập, làm gỗ nứt, cong và vỡ vụn.
Có nên cạo lớp gỉ xanh trên đồ đồng cổ không?
Không nên tự cạo. Lớp gỉ ổn định có thể bảo vệ kim loại bên dưới và chứa thông tin về hiện vật. Việc làm sạch nên do người bảo quản có chuyên môn thực hiện.
Vì sao không cầm hiện vật kim loại bằng tay trần?
Mồ hôi và dầu trên da chứa muối và axit, có thể gây ăn mòn trên bề mặt kim loại. Người làm nghề thường đeo găng tay sạch khi cầm hiện vật.
Ở nhà có cách nào giữ đồ cũ tốt hơn không?
Hãy để đồ ở nơi khô ráo, thoáng, tránh nắng trực tiếp và thay đổi nhiệt độ đột ngột. Với đồ quý hoặc dễ hỏng, nên hỏi ý kiến bảo tàng hoặc người làm bảo quản trước khi tự sửa.
