Đào trộm cổ vật không chỉ lấy đi đồ vật mà phá huỷ vĩnh viễn bối cảnh của chúng: lớp đất, vị trí, mối liên hệ giữa các hiện vật với nhau, những thứ cho biết người xưa sống, chết và nghĩ ra sao. Một món đồ bị đào trộm, dù đẹp đến đâu, đã mất phần lớn giá trị khoa học, và di chỉ bị đào xới thì không bao giờ phục hồi được.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Đây là một tập buồn, nhưng mình nghĩ cần phải kể, vì đào trộm là mối đe doạ lớn nhất với khảo cổ học ở nhiều nơi, kể cả nước mình.
Thứ bị lấy đi không chỉ là đồ vật
Hãy hình dung một cuốn sách cổ, kẻ trộm xé lấy vài trang có tranh minh hoạ đẹp để bán, rồi đốt phần còn lại. Những trang tranh ấy vẫn đẹp, nhưng câu chuyện của cuốn sách đã mất hết. Đào trộm cũng như vậy.
Kẻ đào trộm chỉ quan tâm tới đồ có thể bán: vàng, đồ đồng nguyên vẹn, gốm đẹp, hạt chuỗi. Họ đào nhanh, đào sâu, vứt bỏ mọi thứ khác như mảnh gốm vỡ, xương, than. Lớp đất bị trộn lẫn, mộ bị phá, nền nhà bị đào xuyên.
Sau một đợt đào trộm, nhà khảo cổ tới chỉ còn thấy những hố nham nhở, đất bị xáo trộn đến mức không còn đọc được địa tầng. Cả một chương lịch sử bị xé khỏi cuốn sách.
Và vì mỗi di chỉ là duy nhất, không có bản sao nào để thay thế.
Đào trộm diễn ra ở đâu?
Ở nhiều nước có di sản phong phú, đào trộm là vấn đề nghiêm trọng. Những khu mộ cổ, những thành phố cổ, những con tàu đắm đều là mục tiêu.
Ở Việt Nam, những vùng có di chỉ nhiều đồ quý như vàng, hạt chuỗi, đồ đồng từng chịu nạn đào trộm. Vùng văn hoá Óc Eo ở Nam Bộ, những khu mộ có đồ tuỳ táng quý, những con tàu đắm ngoài biển đều đã có những đợt bị khai thác trái phép.
Có những trường hợp di chỉ được người dân phát hiện, tin đồn lan nhanh, rồi chỉ trong vài ngày, cả khu vực bị đào bới tan hoang trước khi cơ quan chức năng kịp tới.
Đào trộm thường diễn ra lén lút, ban đêm, ở những vùng xa, nên rất khó kiểm soát. Sự cảnh giác của cộng đồng địa phương vì thế là lá chắn quan trọng nhất.
Ai thật sự chịu thiệt?
Người chịu thiệt đầu tiên là cộng đồng địa phương. Lịch sử của vùng đất họ sống bị đánh mất, cơ hội để di chỉ trở thành niềm tự hào, nơi tham quan, nguồn thu du lịch cũng mất theo.
Người chịu thiệt tiếp theo là cả xã hội và các thế hệ sau. Những câu hỏi về nguồn gốc, đời sống, kỹ thuật của người xưa có thể không bao giờ được trả lời vì bằng chứng đã bị phá.
Ngay cả người đào trộm cũng thường không được lợi nhiều. Phần lớn giá trị rơi vào tay những người trung gian và người buôn ở cuối chuỗi, còn người đào chịu rủi ro pháp lý và có khi nguy hiểm tính mạng khi đào hầm, lặn biển.
Đào trộm là một vụ làm ăn mà hầu như ai cũng thua, trừ một số ít người buôn bán.
Người mua cũng có phần trách nhiệm
Đào trộm tồn tại vì có người mua. Mỗi món cổ vật không rõ nguồn gốc được mua là một lời khuyến khích cho đợt đào tiếp theo.
Nhiều người mua không nghĩ mình làm gì sai. Họ yêu đồ cổ, muốn giữ gìn, có khi nghĩ mình đang cứu hiện vật khỏi bị thất lạc. Nhưng chính nhu cầu ấy tạo nên thị trường.
Ở cấp quốc tế, các bảo tàng uy tín ngày càng từ chối mua hoặc nhận hiện vật không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Có cả những công ước quốc tế về chống buôn bán trái phép tài sản văn hoá, và nhiều nước đã trao trả hiện vật bị mang đi trái phép.
Với người yêu cổ vật, cách tốt nhất để thể hiện tình yêu ấy là ủng hộ bảo tàng, tham gia các hoạt động bảo vệ di sản, và từ chối mua những món đồ không rõ ràng.
Mình có thể làm gì?
Nếu sống gần một di chỉ, bạn có thể là người để ý những dấu hiệu bất thường: hố đào mới, người lạ mang dụng cụ đi lại ban đêm, máy dò kim loại. Báo cho chính quyền địa phương hoặc ban quản lý di tích.
Nếu thấy cổ vật được rao bán trên mạng với lời giới thiệu như mới đào được ở chỗ nọ chỗ kia, bạn có thể báo cho cơ quan chức năng về di sản.
Và đơn giản nhất: kể cho người xung quanh nghe vì sao bối cảnh quan trọng. Nhiều người đào trộm hay mua cổ vật vì không biết mình đang phá đi điều gì.
Di sản dưới lòng đất không có tiếng nói. Nó chỉ có thể dựa vào những người sống phía trên. Bạn có muốn là một trong những người lên tiếng thay nó không?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cổ vật đào trộm mất giá trị khoa học?
Vì không còn thông tin về nơi tìm thấy, lớp đất, độ sâu và các hiện vật đi kèm. Những thông tin ấy mới cho phép hiểu hiện vật thuộc thời nào, dùng làm gì và kể chuyện gì về người xưa.
Mua cổ vật không rõ nguồn gốc có vi phạm pháp luật không?
Pháp luật về di sản văn hoá có những quy định về sở hữu, mua bán và xuất xứ di vật, cổ vật. Mua bán đồ có nguồn gốc từ đào trộm có thể vi phạm. Nên tìm hiểu kỹ quy định hoặc hỏi cơ quan chức năng.
Phát hiện người đào trộm thì nên làm gì?
Không nên tự đối đầu vì có thể nguy hiểm. Hãy ghi nhận thông tin như thời gian, địa điểm, đặc điểm, rồi báo cho chính quyền địa phương hoặc công an.
Hiện vật bị mang ra nước ngoài có lấy lại được không?
Có những trường hợp hiện vật được trao trả nhờ hợp tác quốc tế và các công ước về chống buôn bán trái phép tài sản văn hoá. Tuy nhiên quá trình thường lâu và phức tạp.
Bảo tàng có mua cổ vật từ người dân không?
Bảo tàng có thể tiếp nhận hiện vật theo các hình thức hợp pháp, nhưng cần xác minh nguồn gốc rõ ràng. Hiện vật mới phát hiện trong lòng đất thì thường phải được giao nộp theo quy định.
