Xương và răng người cổ cho biết nhiều điều về cuộc đời của họ: chết ở tuổi nào, là nam hay nữ, cao bao nhiêu, từng bị bệnh gì, từng gãy tay chân không, làm việc nặng ra sao và ăn uống thế nào. Ngành nghiên cứu này gọi là nhân học hình thể. Nhưng đọc xương cũng đòi hỏi sự tôn trọng, vì đó là hài cốt của tổ tiên ai đó.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Đây là một tập mình muốn nói nhẹ nhàng hơn thường lệ, vì mình sẽ kể về chính những con người, chứ không chỉ đồ vật của họ.
Biết tuổi và giới tính từ bộ xương
Với trẻ em, tuổi được đọc khá chính xác qua răng: răng sữa mọc, răng vĩnh viễn mọc theo trình tự gần như cố định. Đầu xương dài cũng gắn vào thân xương ở những độ tuổi nhất định trong tuổi dậy thì và đầu tuổi trưởng thành.
Với người lớn, việc ước tuổi khó hơn và chỉ cho được những khoảng rộng. Người ta dựa vào độ mòn răng, sự thay đổi ở khớp xương chậu, các đường khớp trên hộp sọ. Nói một bộ xương là khoảng từ ba mươi lăm tới năm mươi tuổi là một kết luận bình thường.
Giới tính ở người trưởng thành được xác định chủ yếu qua xương chậu, vốn khác biệt rõ giữa nam và nữ do chức năng sinh nở. Hộp sọ cũng cho một số đặc điểm. Với trẻ em, xác định giới tính qua xương rất khó, nhưng ngày nay có thể nhờ phân tích gien.
Chiều cao được ước lượng từ chiều dài xương đùi, xương ống chân, dùng các công thức tính toán đã được xây dựng. Kết quả cũng là một khoảng chứ không phải con số chính xác.
Răng: cuốn nhật ký của cả một đời
Răng là thứ bền nhất trong cơ thể và chứa rất nhiều thông tin. Sâu răng nhiều thường đi cùng chế độ ăn nhiều tinh bột, như khi con người chuyển sang trồng lúa. Răng mòn nhanh có thể do thức ăn lẫn sạn từ cối đá.
Trên men răng đôi khi có những đường lõm ngang. Chúng hình thành khi đứa trẻ trải qua thời kỳ ốm nặng hoặc thiếu ăn trong lúc răng đang phát triển. Đếm và đo vị trí các đường này, có thể biết người đó từng khổ sở ở khoảng tuổi nào thời thơ ấu.
Ở Đông Nam Á, các nhà nghiên cứu đã nhận ra trên răng người cổ ở một số di chỉ những vết nhuộm sẫm màu được cho là do thói quen nhai trầu. Thói quen ấy vẫn còn trong đời sống nhiều vùng quê Việt Nam cho tới gần đây.
Cao răng bám trên răng cũng là kho dữ liệu: nó giữ lại hạt tinh bột, mảnh thực vật và cả vi khuẩn từ miệng người xưa, giúp tìm hiểu chế độ ăn và sức khoẻ.
Bệnh tật và chấn thương để lại dấu
Không phải bệnh nào cũng để lại dấu trên xương. Phần lớn bệnh cấp tính giết người nhanh không kịp ảnh hưởng tới xương. Nhưng những bệnh kéo dài như một số bệnh nhiễm trùng mạn tính, thiếu máu, thiếu dinh dưỡng có thể làm xương thay đổi.
Gãy xương rồi liền lại để lại vết dày lên ở chỗ gãy. Một vết gãy liền tốt cho thấy người ấy được chăm sóc, cố định, có lẽ được nuôi dưỡng trong thời gian không làm việc được. Đó là dấu vết của lòng nhân ái trong cộng đồng xưa.
Những người bị khuyết tật nặng mà vẫn sống tới tuổi trưởng thành cũng kể câu chuyện tương tự: họ được cộng đồng nâng đỡ.
Ngược lại, có những vết thương không liền, như vết chém, vết vỡ sọ, cho thấy cái chết do bạo lực. Diễn giải những trường hợp này cần rất thận trọng.
Lao động in dấu lên xương
Xương thay đổi theo cách cơ thể được dùng. Chỗ gân cơ bám vào xương trở nên to, gồ ghề hơn khi cơ ấy làm việc nặng thường xuyên. Khớp bị thoái hoá sớm ở những người mang vác nặng từ nhỏ.
Từ những dấu vết ấy, nhà nghiên cứu có thể gợi ý về kiểu lao động: chèo thuyền, giã gạo, mang vác, ngồi xổm lâu. Nhưng đây là phần dễ đoán sai nhất, vì nhiều hoạt động khác nhau có thể để lại dấu giống nhau.
So sánh giữa nam và nữ, giữa các nhóm mộ giàu nghèo, có thể cho thấy sự phân công lao động trong cộng đồng. Đó là những câu hỏi mà sử sách gần như không bao giờ trả lời.
Có lẽ không có tư liệu nào chân thực hơn về cuộc sống của những người lao động bình thường thời xa xưa bằng chính xương cốt của họ.
Tôn trọng người đã khuất
Khi đào và nghiên cứu hài cốt người, nhà khảo cổ luôn nhớ đó là con người, có thể là tổ tiên của những người đang sống quanh di chỉ. Việc khai quật cần được thực hiện cẩn trọng, có trao đổi với cộng đồng địa phương khi cần.
Nhiều nơi có nghi thức thắp hương, khấn vái trước khi đào mộ cổ, và các đoàn khai quật ở Việt Nam thường tôn trọng phong tục ấy. Đó không chỉ là phép lịch sự mà là sự công nhận rằng quá khứ thuộc về cộng đồng.
Hình ảnh hài cốt trên báo chí, mạng xã hội cũng nên được dùng có chừng mực. Hài cốt không phải là đồ trưng bày gây tò mò.
Mình nghĩ nếu những người xưa được hỏi, họ sẽ đồng ý cho đời sau tìm hiểu, nếu điều đó được làm với lòng kính trọng. Còn bạn, bạn mong một người ở tương lai sẽ nói gì về mình khi nhìn bộ xương của bạn?
Câu hỏi thường gặp
Nhân học hình thể là gì?
Nhân học hình thể là ngành nghiên cứu cơ thể con người, bao gồm xương cốt người cổ, để hiểu về tuổi, giới tính, sức khoẻ, bệnh tật, lao động và sự tiến hoá của loài người.
Có xác định được nguyên nhân chết từ bộ xương không?
Đôi khi được, nếu có vết thương rõ ràng trên xương. Nhưng phần lớn trường hợp không xác định được, vì nhiều nguyên nhân tử vong không để lại dấu vết trên xương.
Vết nhuộm trầu trên răng cổ cho biết gì?
Vết nhuộm sẫm trên răng ở một số di chỉ Đông Nam Á được cho là do nhai trầu, cho thấy thói quen này đã có từ rất lâu. Kết luận dựa trên màu sắc và thành phần vết bám.
Vì sao ước tuổi người lớn từ xương chỉ cho khoảng rộng?
Vì sau tuổi trưởng thành, những thay đổi của xương diễn ra chậm và khác nhau giữa từng người, tuỳ sức khoẻ, lao động và di truyền. Nên kết quả thường là một khoảng nhiều năm.
Hài cốt khai quật được xử lý thế nào sau nghiên cứu?
Tuỳ quy định và thoả thuận, hài cốt có thể được lưu giữ ở cơ quan nghiên cứu để phục vụ khoa học, hoặc được an táng lại. Việc này cần tôn trọng phong tục và ý kiến của cộng đồng liên quan.
