Cách người xưa chôn người chết và những đồ vật họ đặt theo cho thấy niềm tin về cái chết, sự khác biệt giàu nghèo, vai trò nam nữ và địa vị trong xã hội. Một khu mộ có mộ thật nhiều đồ bên cạnh mộ gần như trống là dấu hiệu của một xã hội đã phân tầng. Nhưng người chết không tự chôn mình: mộ phản ánh ý của người sống, nên đọc mộ táng phải hết sức cẩn trọng.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Ở tập về mộ thuyền Việt Khê, mình đã kể về một ngôi mộ giàu. Hôm nay mình lùi lại để nhìn cả một nghĩa địa cổ.
Các kiểu mộ trên đất Việt xưa
Trên đất Việt, khảo cổ học đã gặp nhiều cách chôn khác nhau. Có mộ đất, chỉ đào hố đặt người chết xuống. Có mộ chum, đặt người chết hoặc hài cốt vào chum gốm lớn, rất đặc trưng ở văn hoá Sa Huỳnh. Có mộ thuyền, quan tài thân cây khoét rỗng, phổ biến thời Đông Sơn.
Thời Bắc thuộc có nhiều mộ gạch, xây vòm cuốn bằng gạch, mang ảnh hưởng phương bắc. Về sau có mộ hợp chất, quan tài được bao bọc bởi một lớp hỗn hợp vôi, cát và các chất kết dính, rất kín và chắc.
Mỗi kiểu mộ gắn với một thời, một vùng, một quan niệm. Có khi trong cùng một khu mộ có nhiều kiểu khác nhau, phản ánh sự khác biệt địa vị hoặc sự giao thoa văn hoá.
Tư thế người chết cũng là thông tin: nằm ngửa duỗi thẳng, nằm co, ngồi bó gối, cải táng. Hướng đầu cũng được ghi lại, vì có thể mang ý nghĩa tín ngưỡng.
Đồ chôn theo và câu chuyện giàu nghèo
Trong một khu mộ, nhà khảo cổ đếm số lượng và loại đồ chôn theo trong từng mộ. Khi phần lớn mộ có vài món đồ gốm thường, mà vài mộ có đồ đồng, đồ trang sức quý, thì có thể suy ra có sự phân hoá giàu nghèo, hoặc phân hoá địa vị.
Ở các khu mộ thời Đông Sơn, sự khác biệt này khá rõ, góp phần vào nhận định rằng xã hội thời ấy đã phân tầng. Ở các thời sớm hơn, khác biệt thường ít hơn.
Một chỉ dấu đặc biệt là mộ trẻ em có nhiều đồ quý. Một đứa trẻ chưa thể tự tạo ra địa vị, nên nếu được chôn với nhiều đồ quý, có thể địa vị ấy được thừa hưởng từ gia đình. Đây là manh mối cho sự xuất hiện của tầng lớp thế tập.
Những suy luận này có cơ sở, nhưng đều cần kiểm tra bằng nhiều mộ, nhiều di chỉ, không dựa vào một vài trường hợp.
Những cái bẫy khi đọc mộ táng
Cái bẫy thứ nhất là nghĩ đồ chôn theo phản ánh đúng đồ dùng khi sống. Có những đồ được làm riêng để chôn, như đồ thu nhỏ, đồ không dùng được. Có những đồ quý của người chết lại được giữ lại cho người sống.
Cái bẫy thứ hai là gán giới tính theo đồ vật. Thấy vũ khí thì nghĩ là nam, thấy đồ trang sức thì nghĩ là nữ. Khi phân tích xương hoặc gien, đôi khi kết quả ngược lại, khiến người ta phải xem lại định kiến của chính mình.
Cái bẫy thứ ba là quên những người không được chôn. Một khu mộ chỉ cho thấy những người được chôn theo cách mà khảo cổ tìm thấy được. Những người bị hoả táng, thả sông, hay chôn sơ sài có thể không để lại dấu vết.
Cái bẫy thứ tư là đào trộm. Nhiều khu mộ cổ đã bị đào trộm từ lâu, lấy mất đồ quý. Một mộ trông nghèo có khi chỉ vì đã bị lấy hết.
Mộ hợp chất và những điều bất ngờ
Mộ hợp chất, phổ biến ở những thế kỷ gần đây hơn, tạo nên môi trường kín đến mức nhiều thi hài và quần áo được bảo quản gần như nguyên vẹn. Báo chí đôi khi gọi là xác ướp, dù đây không phải ướp xác theo nghĩa của Ai Cập.
Những ngôi mộ như vậy là kho tư liệu quý về trang phục, vải vóc, tục lệ tang ma của người Việt mấy trăm năm trước, những thứ hiếm khi còn lại ở nơi khác.
Khi phát hiện mộ hợp chất, việc mở mộ cần chuyên gia, vì vải vóc, thi hài gặp không khí sẽ biến đổi rất nhanh. Cũng cần trao đổi với con cháu dòng họ, nếu biết, để tôn trọng ý nguyện gia đình.
Mộ hợp chất nhắc mình rằng khảo cổ không chỉ là chuyện của hàng nghìn năm trước, mà còn chạm tới quá khứ gần, nơi nhiều gia đình vẫn còn hương khói.
Cái chết và người sống
Cuối cùng, mộ táng kể về người sống nhiều hơn người chết. Cách một cộng đồng tiễn người chết cho thấy họ coi trọng điều gì, sợ điều gì, mong điều gì.
Một khu mộ được chôn theo hàng lối, không mộ nào chồng lên mộ nào, cho thấy người ta nhớ vị trí mộ cũ, có lẽ có dấu hiệu trên mặt đất. Một khu mộ dùng liên tục nhiều thế kỷ cho thấy sự gắn bó của cộng đồng với vùng đất.
Ở Việt Nam, truyền thống thờ cúng tổ tiên, chăm sóc mồ mả là một phần quan trọng của đời sống. Nhìn những khu mộ cổ, ta thấy mối gắn bó ấy có lẽ đã rất xưa, dù hình thức thay đổi qua thời gian.
Lần tới đi tảo mộ, bạn thử nhìn khu nghĩa trang quê mình bằng con mắt khảo cổ: mộ nào cũ, mộ nào mới, kiểu mộ thay đổi thế nào qua các thế hệ. Một nghìn năm nữa, người ta sẽ đọc được gì từ đó?
Câu hỏi thường gặp
Đồ tuỳ táng nói lên điều gì?
Đồ tuỳ táng cho biết niềm tin về thế giới sau cái chết, địa vị và giàu nghèo của người chết hoặc gia đình, cũng như kỹ thuật và giao thương của thời đó.
Mộ chum là gì?
Mộ chum là kiểu mộ đặt người chết hoặc hài cốt vào chum gốm lớn rồi chôn xuống đất. Đây là đặc trưng nổi bật của văn hoá Sa Huỳnh ở miền Trung.
Mộ hợp chất là gì?
Mộ hợp chất là kiểu mộ mà quan tài được bao bọc bởi lớp hỗn hợp vôi, cát và các chất kết dính, rất kín và chắc. Nhờ đó, nhiều thi hài và quần áo được bảo quản khá tốt.
Có thể biết giới tính người chết qua đồ chôn theo không?
Không nên dựa vào đồ chôn theo để kết luận giới tính. Cách đáng tin hơn là phân tích xương chậu, hộp sọ hoặc gien.
Phát hiện mộ cổ khi làm nhà thì nên làm gì?
Nên tạm dừng, không tự đào thêm, báo cho chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh. Nếu biết mộ thuộc dòng họ nào, cần trao đổi với gia đình để xử lý phù hợp.
