Văn hoá Sơn Vi là một nền văn hoá thuộc giai đoạn cuối thời đồ đá cũ ở miền Bắc Việt Nam, nổi bật với những công cụ ghè từ cuội sông suối. Tên gọi lấy từ xã Sơn Vi ở vùng Lâm Thao, Phú Thọ, nơi di chỉ đầu tiên được tìm thấy vào cuối những năm sáu mươi của thế kỷ hai mươi. Người Sơn Vi sống bằng săn bắt, hái lượm, trên các đồi gò trung du và trong một số hang động miền núi.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình kể về một trong những nhóm người xưa nhất mà khảo cổ Việt Nam đã đặt được tên, và vì sao họ để lại cho mình gần như chỉ có những hòn cuội.
Sơn Vi được phát hiện như thế nào?
Vào cuối những năm sáu mươi, các nhà khảo cổ khảo sát vùng đồi gò trung du Phú Thọ và nhặt được trên mặt đồi rất nhiều hòn cuội có dấu ghè. Chúng khác với công cụ của văn hoá Hoà Bình đã biết từ trước, nên được xem là dấu vết của một nhóm cư dân khác, có lẽ sớm hơn.
Sau đó, hàng loạt điểm tương tự được tìm thấy ở các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc, kéo vào tới Bắc Trung Bộ. Một số nằm ngoài trời trên đồi, một số nằm trong hang và mái đá.
Từ những phát hiện ấy, giới khảo cổ đặt tên văn hoá Sơn Vi theo lệ thường: lấy tên địa điểm đầu tiên hoặc tiêu biểu nhất. Đó là lý do nhiều nền văn hoá cổ mang tên một làng, một xã rất nhỏ.
Điều cần nhớ là văn hoá trong khảo cổ là một khái niệm của nhà nghiên cứu, dùng để gọi một nhóm di chỉ có đồ vật giống nhau. Người Sơn Vi chắc chắn không tự gọi mình như vậy.
Công cụ cuội của người Sơn Vi trông ra sao?
Phần lớn công cụ Sơn Vi làm từ cuội quarzit và các loại đá cứng nhặt ở lòng sông suối. Người thợ ghè một vài nhát ở một đầu hoặc một rìa hòn cuội để tạo lưỡi, phần còn lại giữ nguyên vỏ cuội để cầm.
Có những hòn cuội được bổ đôi, dùng cạnh sắc của mặt bổ. Có những mảnh tước dùng làm dao nhỏ. Kỹ thuật nhìn chung đơn giản, ghè một mặt là chủ yếu, chưa thấy mài.
Đơn giản không có nghĩa là thô vụng. Với nguồn cuội sẵn có, một công cụ ghè vài nhát là đủ để chặt cành, xẻ thịt, đào củ. Làm nhanh, dùng xong bỏ, gặp chỗ khác lại làm cái mới, đó là một chiến lược rất hợp lý cho người di chuyển nhiều.
Rất có thể người Sơn Vi dùng nhiều công cụ bằng tre gỗ mà nay đã mục hết. Đông Nam Á là xứ tre, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tre đã giữ vai trò lớn trong đời sống người tiền sử khu vực này.
Họ sống ở đâu và sống bằng gì?
Các di chỉ Sơn Vi ngoài trời thường nằm trên đỉnh hoặc sườn những quả đồi thấp ở trung du, gần sông suối. Từ đó có thể nhìn bao quát thung lũng, xuống nước dễ, và có rừng xung quanh để săn hái.
Ở các di chỉ ngoài trời, đất chua đã xoá sạch xương thú và than, nên mình biết rất ít về bữa ăn của họ. Ở các hang và mái đá, điều kiện tốt hơn, có tìm được xương thú, vỏ ốc, than bếp.
Nhìn chung, người Sơn Vi được hình dung là những nhóm săn bắt hái lượm nhỏ, di chuyển theo mùa giữa các vùng có nguồn thức ăn. Họ khai thác thú rừng, cá, ốc, quả hạt và củ.
Cần nói thật là nhiều chi tiết về đời sống của họ vẫn mờ, vì phần lớn chứng cứ là công cụ đá nhặt trên mặt đất, không có lớp địa tầng rõ ràng.
Sơn Vi cách nay bao lâu và liên quan gì tới Hoà Bình?
Sơn Vi thường được xếp vào giai đoạn cuối thời đồ đá cũ, cách nay vài vạn năm. Các niên đại đo được chủ yếu đến từ những di chỉ hang động có than và vỏ ốc, và các con số cụ thể vẫn còn được bàn thảo.
Một bằng chứng quan trọng về vị trí của Sơn Vi là thứ tự địa tầng trong một số hang, nơi lớp có công cụ kiểu Sơn Vi nằm dưới lớp có công cụ kiểu Hoà Bình. Hang Con Moong ở Thanh Hoá là một ví dụ nổi tiếng.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có sự chuyển tiếp từ Sơn Vi sang Hoà Bình, thể hiện ở kỹ thuật ghè cuội ngày càng định hình. Nhưng chuyển tiếp ấy diễn ra thế nào, ở đâu trước, có phải cùng một cộng đồng hay không thì vẫn là câu hỏi mở.
Đó là chuyện bình thường của khảo cổ tiền sử: khung lớn khá rõ, nét nhỏ còn đang được vẽ.
Đi tìm dấu vết Sơn Vi hôm nay
Nhiều đồi gò từng có di chỉ Sơn Vi nay đã thành đồi chè, đồi keo, khu dân cư. Lớp đất mặt bị cày xới, công cụ bị dời chỗ, có nơi gần như mất hẳn. Đây là lý do việc ghi chép của những đợt khảo sát đầu tiên vô cùng quý.
Một số hiện vật Sơn Vi được trưng bày ở các bảo tàng trung ương và bảo tàng tỉnh vùng trung du. Đứng trước tủ kính, hòn cuội trông chẳng có gì đặc biệt. Nhưng nếu bạn để ý những vết ghè ở một đầu, bạn đang nhìn bàn tay của một người sống từ thời Trái Đất còn đang trong kỷ băng hà cuối.
Thời ấy mực nước biển thấp hơn bây giờ nhiều, bờ biển nằm xa ra ngoài khơi, khí hậu mát và khô hơn. Vùng trung du nhìn chắc khác hẳn những đồi chè hôm nay.
Thử hình dung một nhóm vài chục người ngồi trên đỉnh đồi, nhìn xuống con sông nơi họ vừa nhặt cuội. Họ có biết rằng những hòn đá họ bỏ lại sẽ là tất cả những gì người đời sau biết về họ không?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là văn hoá Sơn Vi?
Theo thông lệ khảo cổ, một nền văn hoá được đặt tên theo địa điểm đầu tiên hoặc tiêu biểu tìm thấy nó. Sơn Vi là tên xã ở vùng Lâm Thao, Phú Thọ, nơi di chỉ đầu tiên được phát hiện.
Văn hoá Sơn Vi có đồ gốm không?
Không. Sơn Vi thuộc thời đồ đá cũ, khi con người ở khu vực này chưa làm gốm. Đồ gốm chỉ xuất hiện muộn hơn nhiều.
Người Sơn Vi có phải tổ tiên trực tiếp của người Việt không?
Không thể nói đơn giản như vậy. Dân cư một vùng hình thành qua hàng vạn năm, với nhiều lần di cư và pha trộn. Người Sơn Vi là một phần của lịch sử con người trên đất này, nhưng quan hệ cụ thể với cư dân hiện nay rất khó xác định.
Có thể xem hiện vật Sơn Vi ở đâu?
Bạn có thể tìm ở các bảo tàng lịch sử quốc gia và bảo tàng các tỉnh trung du miền núi phía Bắc. Nên hỏi trước bảo tàng để biết hiện vật nào đang được trưng bày.
Thời đồ đá cũ ở Việt Nam có trước Sơn Vi không?
Có những phát hiện được cho là sớm hơn, nhưng niên đại và cách hiểu của chúng còn được tranh luận. Sơn Vi là nền văn hoá cuối thời đồ đá cũ được nghiên cứu khá rõ và có nhiều di chỉ.
