Cồn sò điệp là những gò cao tạo nên từ vỏ sò, vỏ ốc, vỏ hến mà người xưa ăn rồi bỏ lại tại chỗ qua rất nhiều thế hệ. Ở Việt Nam, tiêu biểu là di chỉ Quỳnh Văn ở Nghệ An, nơi đặt tên cho cả một văn hoá thời đá mới. Những gò ấy cho biết về đời sống ven biển và về một thời kỳ mà bờ biển nằm sâu trong đất liền hơn bây giờ.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Bãi rác của người xưa đôi khi to đến mức thành cả một ngọn đồi. Hôm nay mình kể về những ngọn đồi vỏ sò ấy.
Một ngọn đồi làm bằng bữa ăn
Hãy hình dung một làng nhỏ ven đầm, mỗi ngày người ta ra bãi bắt sò, ốc, hến, mang về nấu ăn và vứt vỏ ra một góc. Một năm, một đống. Một trăm năm, một gò. Một nghìn năm, cả một quả đồi nhỏ.
Cồn sò điệp ở Quỳnh Văn và các di chỉ cùng loại có những gò dày vài mét, chủ yếu là vỏ sò điệp, xen vào đó là tro bếp, xương cá, công cụ, gốm vỡ và cả mộ người.
Gọi là bãi rác nghe không hay, nhưng với nhà khảo cổ, đó là kho tư liệu tuyệt vời. Vỏ sò chứa nhiều chất vôi, làm môi trường bớt chua, nhờ vậy xương người và thú trong cồn được giữ tốt hơn hẳn ở đất thường.
Những gò kiểu này không chỉ có ở Việt Nam mà ở nhiều bờ biển trên thế giới, từ Nhật Bản tới châu Âu, châu Mỹ. Ở đâu con người sống nhờ biển lâu dài, ở đó có thể có cồn vỏ sò.
Văn hoá Quỳnh Văn có gì đặc biệt?
Văn hoá Quỳnh Văn thuộc thời đá mới, phân bố ở vùng ven biển Nghệ An và lân cận. Đặc trưng của nó là các cồn sò điệp, công cụ đá ghè từ các loại đá địa phương, và đồ gốm.
Gốm Quỳnh Văn nổi tiếng với kiểu nồi đáy nhọn, mặt ngoài có vết chải. Đáy nhọn có thể được cắm vào cát hoặc tro bếp cho đứng vững, một giải pháp hợp lý cho những làng ven biển.
Trong các cồn còn tìm thấy mộ táng, giúp tìm hiểu về con người và tập tục chôn cất của cư dân ven biển thời ấy.
Cũng như nhiều văn hoá tiền sử khác, các chi tiết về niên đại và quan hệ của Quỳnh Văn với những văn hoá xung quanh vẫn được nghiên cứu tiếp. Ở Thanh Hoá có văn hoá Đa Bút cũng gắn với những đống vỏ nhuyễn thể, và quan hệ giữa các nhóm cư dân này là một đề tài thú vị.
Vì sao các cồn sò lại nằm sâu trong đất liền?
Điều làm nhiều người ngạc nhiên là một số di chỉ cồn sò ngày nay nằm cách bờ biển khá xa, giữa ruộng đồng. Lý do là đường bờ biển đã thay đổi.
Sau kỷ băng hà cuối, băng tan làm mực nước biển dâng lên nhanh. Ở khu vực mình, các nghiên cứu cho thấy giữa thời kỳ toàn tân, tức khoảng vài nghìn năm trước, có giai đoạn mực nước biển cao hơn hiện nay, biển tràn sâu vào các vùng trũng ven bờ.
Khi ấy, những làng ven đầm, ven vịnh của người xưa nằm ngay cạnh nước. Về sau, biển rút dần, phù sa bồi lấp, đồng bằng tiến ra phía biển. Những cồn sò bị bỏ lại trong đất liền, như những dấu mốc của bờ biển xưa.
Vì thế, các cồn sò không chỉ là tư liệu khảo cổ mà còn là tư liệu cho các nhà địa chất, địa lý nghiên cứu sự thay đổi của đường bờ biển.
Vỏ sò cũng là đồng hồ và nhiệt kế
Vỏ sò được dùng để định tuổi bằng carbon phóng xạ. Nhưng như mình đã kể ở tập về hiệu chỉnh, sinh vật biển mang dấu carbon cũ từ nước biển, nên kết quả phải được điều chỉnh theo từng vùng biển.
Vỏ sò còn có những lớp tăng trưởng giống vòng cây. Đọc lớp ngoài cùng, đôi khi biết được con sò bị bắt vào mùa nào, từ đó đoán người xưa ở đây quanh năm hay chỉ theo mùa.
Tỉ lệ đồng vị oxy trong vỏ thay đổi theo nhiệt độ nước. Phân tích nó cho biết nước biển thời ấy ấm hay mát hơn bây giờ.
Một chiếc vỏ sò nhỏ vì thế vừa là rác bữa ăn, vừa là đồng hồ, vừa là nhiệt kế. Người xưa vứt nó đi mà không biết đã để lại cho đời sau cả một trạm khí tượng.
Cồn sò hôm nay và nguy cơ biến mất
Nhiều cồn vỏ sò trên thế giới từng bị khai thác để nung vôi hoặc làm vật liệu rải đường, vì vỏ sò là nguồn vôi dồi dào. Một khi đã bị xúc đi, cả kho tư liệu biến mất.
Ở nước mình, các di chỉ cồn sò cũng chịu áp lực từ canh tác, nuôi trồng thuỷ sản, xây dựng. Việc khoanh vùng bảo vệ và khảo sát kỹ trước khi làm công trình là rất cần.
Nếu bạn sống ở vùng ven biển và thấy những gò đất đầy vỏ sò cũ, có lẫn mảnh gốm thô, đó có thể là dấu vết của một làng cổ. Hãy báo cho bảo tàng tỉnh hoặc phòng văn hoá huyện để chuyên gia xem.
Lần tới ngồi ăn một đĩa sò điệp nướng mỡ hành, bạn thử nghĩ tới những người đã ăn đúng món sò ấy bên bờ đầm cách đây vài nghìn năm. Còn đống vỏ sau bữa ăn của mình, liệu có ai đọc không?
Câu hỏi thường gặp
Cồn sò điệp có phải do sóng biển dồn lên không?
Có những gò vỏ sò tự nhiên do sóng dồn, nhưng cồn sò khảo cổ khác ở chỗ có lẫn tro bếp, công cụ, gốm, xương thú và mộ. Những thứ đó cho thấy bàn tay con người tạo nên gò.
Quỳnh Văn ở đâu?
Quỳnh Văn là một địa danh ở vùng Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Di chỉ ở đây đã đặt tên cho văn hoá Quỳnh Văn thời đá mới.
Vì sao xương người trong cồn sò được bảo quản tốt?
Vỏ sò chứa nhiều chất vôi, làm giảm độ chua của đất. Môi trường bớt chua giúp xương ít bị phân huỷ hơn so với đất thường ở vùng nhiệt đới.
Gốm đáy nhọn dùng để làm gì?
Đáy nhọn có thể cắm vào cát, tro hoặc đất mềm cho nồi đứng vững khi nấu và đựng. Đây là kiểu gốm gặp ở nhiều cộng đồng tiền sử sống ở vùng đất mềm, cát.
Biển tiến là gì?
Biển tiến là hiện tượng mực nước biển dâng lên, nước tràn vào đất liền. Sau kỷ băng hà cuối, băng tan khiến biển tiến mạnh, làm thay đổi đường bờ biển ở nhiều nơi.
