Văn hoá Hoà Bình là văn hoá của những nhóm săn bắt hái lượm sống trong hang và mái đá vùng núi đá vôi, nổi tiếng với những hòn cuội ghè một mặt và những lớp vỏ ốc dày dưới nền hang. Nó được đặt tên theo các hang động ở tỉnh Hoà Bình, nơi nhà khảo cổ người Pháp Madeleine Colani nghiên cứu vào những năm hai mươi của thế kỷ hai mươi, và ngày nay cái tên ấy được dùng cho cả một truyền thống trải rộng khắp Đông Nam Á.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Ít ai để ý rằng có một thuật ngữ khảo cổ quốc tế mang tên một tỉnh của Việt Nam. Hôm nay mình kể nó từ đâu ra và nói lên điều gì.
Một người phụ nữ và những hang đá Hoà Bình
Madeleine Colani là một nhà nghiên cứu người Pháp làm việc ở Đông Dương đầu thế kỷ hai mươi. Bà vốn được đào tạo về thực vật học và địa chất, rồi chuyển sang khảo cổ, và dành nhiều năm khảo sát các hang động ở vùng Hoà Bình.
Trong các hang ấy, bà tìm thấy những lớp đất dày chứa công cụ đá cuội, vỏ ốc, xương thú và cả mộ táng. Những công cụ có nét chung rất rõ, khác với những gì đã biết ở nơi khác.
Đầu những năm ba mươi, tại một hội nghị các nhà tiền sử học vùng Viễn Đông tổ chức ở Hà Nội, thuật ngữ văn hoá Hoà Bình được thừa nhận. Từ đó, khi người ta tìm thấy công cụ cùng kiểu ở Thái Lan, Malaysia, Sumatra hay Nam Trung Quốc, họ đều gọi bằng cái tên ấy.
Colani còn nghiên cứu các cánh đồng chum đá ở Lào. Những công trình của bà, dù có chỗ đã được sửa lại theo hiểu biết mới, vẫn là nền móng cho khảo cổ tiền sử khu vực.
Chiếc rìu cuội ghè một mặt
Công cụ tiêu biểu nhất của văn hoá Hoà Bình là hòn cuội dẹt được ghè toàn bộ một mặt, mặt kia giữ nguyên vỏ cuội nhẵn. Giới nghiên cứu quốc tế còn gọi loại này bằng một cái tên gắn với Sumatra, vì nó được mô tả ở đó.
Ngoài ra còn có công cụ hình hạnh nhân, công cụ ngắn được bổ ngang hòn cuội, rìu và chày nghiền. Ở một số di chỉ thuộc giai đoạn muộn, đã thấy những chiếc rìu được mài ở phần lưỡi, dấu hiệu chuyển tiếp sang kỹ thuật sau này.
Cùng với đá, người Hoà Bình chắc chắn dùng xương, sừng, tre, gỗ. Ở một số hang, người ta tìm được đồ xương mài nhọn, có lẽ dùng làm dùi, mũi nhọn.
Điều thú vị là công cụ Hoà Bình rất giống nhau trên một vùng rộng lớn. Giới nghiên cứu vẫn bàn đó là vì cùng một nhóm người lan ra, hay vì các nhóm khác nhau trong môi trường tương tự đã đi tới giải pháp giống nhau.
Sống trong hang, ăn ốc suối và quả rừng
Người Hoà Bình chọn hang và mái đá khô ráo ở chân núi đá vôi, gần suối, nhìn ra thung lũng. Họ có thể quay lại cùng một hang qua nhiều thế hệ, để lại những lớp đất dày.
Thứ nổi bật nhất trong các lớp đất ấy là vỏ ốc, nhiều khi dày đặc. Ốc núi, ốc suối là nguồn thức ăn dễ kiếm quanh năm. Nhiều vỏ ốc bị chặt đuôi, cách ăn ốc vẫn thấy ở quê mình hôm nay.
Xương thú cho thấy họ săn các loài như hươu, nai, lợn rừng, khỉ, cùng nhiều loài nhỏ hơn. Hạt quả rừng cháy cho thấy hái lượm có vai trò lớn. Việc người Hoà Bình đã biết trồng trọt hay chưa là một câu hỏi được tranh luận lâu, và hiện chưa có bằng chứng thuyết phục cho canh tác thực thụ.
Đời sống ấy gắn chặt với rừng và suối. Nó là một cách sống thành công, kéo dài qua hàng nghìn năm, trong lúc khí hậu thay đổi từ cuối kỷ băng hà sang thời ấm áp hơn.
Mộ táng trong hang nói gì về người Hoà Bình?
Ở một số hang Hoà Bình, người ta tìm thấy mộ chôn ngay trong nền hang nơi người sống sinh hoạt. Người chết có khi được đặt nằm co, có khi kèm vài công cụ đá.
Những ngôi mộ cho thấy người xưa đã có ý thức chăm lo cho người chết, chứ không bỏ mặc. Việc chôn ngay trong chỗ ở có thể gợi tới quan niệm gắn bó giữa người sống và tổ tiên, dù đây chỉ là cách giải thích có thể chứ không chắc chắn.
Xương người Hoà Bình là nguồn tư liệu quý về hình thái, sức khoẻ và gần đây là gien. Một số nghiên cứu gien cổ ở Đông Nam Á cho thấy cư dân săn hái kiểu Hoà Bình là một thành phần quan trọng trong lịch sử dân cư khu vực, trước khi những nhóm làm nông tới.
Phần này đang được nghiên cứu sôi nổi, và những gì mình biết hôm nay có thể còn được bổ sung đáng kể trong vài năm tới.
Hoà Bình kéo dài bao lâu và kết thúc ra sao?
Văn hoá Hoà Bình trải qua một khoảng thời gian rất dài, quanh và sau thời điểm kết thúc kỷ băng hà cuối. Các niên đại đo được ở những hang khác nhau trải khá rộng, và việc xác định điểm đầu điểm cuối vẫn đang được bàn.
Ở miền Bắc Việt Nam, văn hoá Hoà Bình thường được xem là nối tiếp bởi văn hoá Bắc Sơn, với những chiếc rìu mài lưỡi nhiều hơn và đồ gốm bắt đầu xuất hiện. Ranh giới giữa hai văn hoá không phải là một vạch sắc, mà là một sự chuyển dần.
Ở các nước lân cận, truyền thống kiểu Hoà Bình có nơi kéo dài khá muộn, cùng tồn tại với những cộng đồng đã làm nông. Đó là một điều nhắc nhở rằng tiền sử không đi theo một đường thẳng giống nhau ở mọi nơi.
Lần tới bạn đi qua vùng núi đá vôi Hoà Bình, Ninh Bình hay Thanh Hoá, nhìn những hang đá trên vách núi, bạn có tự hỏi trong những hang ấy đã có bao nhiêu thế hệ người ngồi ăn ốc bên bếp lửa không?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao một tên tỉnh Việt Nam lại dùng cho cả Đông Nam Á?
Vì những nghiên cứu đầu tiên và hệ thống về loại hình văn hoá này được thực hiện ở các hang tỉnh Hoà Bình. Theo thông lệ, tên địa điểm đầu tiên được giữ khi phát hiện những di chỉ cùng kiểu ở nơi khác.
Madeleine Colani là ai?
Bà là nhà nghiên cứu người Pháp làm việc ở Đông Dương đầu thế kỷ hai mươi, có nhiều đóng góp cho khảo cổ tiền sử Việt Nam và Lào. Tên bà gắn với văn hoá Hoà Bình và các nghiên cứu về cánh đồng chum ở Lào.
Người Hoà Bình đã biết làm gốm chưa?
Phần lớn các lớp Hoà Bình không có gốm. Một số hang có gốm ở lớp trên cùng, và việc gốm ấy thuộc về người Hoà Bình hay giai đoạn sau là điều được bàn luận.
Văn hoá Hoà Bình có trồng lúa không?
Hiện chưa có bằng chứng thuyết phục về việc người Hoà Bình trồng trọt có hệ thống. Họ chủ yếu săn bắt, hái lượm và khai thác ốc, cá, quả rừng.
Có thể tham quan hang có di chỉ Hoà Bình không?
Một số hang đã được xếp hạng di tích và có thể tham quan theo quy định của địa phương. Khi vào hang, không đào bới, không nhặt hay mang hiện vật ra ngoài, và đi theo lối được hướng dẫn.
