Đá do người ghè thường mang những dấu hiệu mà thiên nhiên hiếm khi tạo ra cùng lúc: một điểm đập rõ ràng, một chỗ phình lên ở mặt vỡ ngay dưới điểm đập, nhiều vết ghè nối tiếp nhau theo một trình tự có chủ đích, và thường nằm cùng mảnh tước, than bếp, xương thú. Đá vỡ do lăn trong suối, do nứt vì nóng lạnh hay do đất đè thì vết vỡ lộn xộn, không theo một ý đồ nào.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Thời đồ đá chiếm phần lớn lịch sử loài người, và bằng chứng chính của nó là đá. Nên câu hỏi đầu tiên của cả chuỗi bài về thời tiền sử là: làm sao biết một hòn đá đã từng qua tay người?
Đá vỡ theo cách nào khi bị đập?
Những loại đá hạt mịn như đá lửa, đá silic, đá bazan hạt nhỏ, cả cuội quarzit, khi bị một vật cứng đập mạnh vào gần mép sẽ vỡ ra một mảnh theo hình vỏ sò. Lực đi từ điểm đập lan ra thành hình nón, để lại một vết lõm trên hòn đá mẹ và một chỗ phình trên mặt dưới mảnh tách ra.
Người làm nghề gọi hòn đá mẹ là hạch đá, mảnh tách ra là mảnh tước, chỗ phình là bụng phình hay u đập. Trên mặt mảnh tước còn có những gợn sóng toả ra từ điểm đập, giống gợn nước khi ném hòn sỏi xuống ao.
Những dấu hiệu này là vật lý thuần tuý, không phụ thuộc ai đập. Một hòn đá rơi từ vách xuống va vào đá khác cũng có thể tạo ra một mảnh tước như vậy. Vì thế một mảnh lẻ chưa nói được nhiều.
Thứ thiên nhiên hiếm làm được là lặp lại. Người ghè đá đập liên tiếp, mỗi nhát nối tiếp nhát trước để tạo ra một lưỡi sắc hay một hình dáng mong muốn.
Dấu hiệu của bàn tay có chủ đích
Trên một công cụ, các vết ghè thường xếp theo trật tự: chạy dọc một rìa, cùng hướng, tạo thành lưỡi. Có khi người thợ ghè cả hai mặt cho lưỡi cân. Rìa ấy thường là chỗ cần dùng, còn phần cầm tay được để nguyên vỏ cuội cho êm.
Ở những công cụ thời văn hoá Hoà Bình, người ta hay thấy hòn cuội được ghè một mặt, mặt kia giữ nguyên vỏ cuội tròn nhẵn. Nhìn mặt ghè, có thể đếm được thứ tự các nhát đập nhờ những vết sau cắt lên vết trước.
Một dấu hiệu khác là sự đồng loạt. Nếu ở một chỗ có hàng chục hòn đá ghè theo cùng một kiểu, cùng loại đá, cùng kích cỡ, thì gần như chắc là sản phẩm của một truyền thống kỹ thuật, không phải ngẫu nhiên.
Và cuối cùng là chất liệu lạ chỗ. Một hòn đá loại không có ở vùng đó mà lại nằm trong hang, ắt phải có người mang tới.
Thiên nhiên đánh lừa nhà khảo cổ ra sao?
Suối miền núi là xưởng ghè đá tự nhiên. Cuội lăn, va nhau mùa lũ, vỡ ra những mảnh sắc, có khi trông giống công cụ đến kinh ngạc. Dưới chân vách núi, đá rơi vỡ cũng tạo ra mảnh tước. Đất trượt, nước đá đóng băng tan chảy ở vùng lạnh, lửa rừng làm đá nứt.
Những hòn đá như vậy được giới nghiên cứu gọi bằng một cái tên riêng để phân biệt với công cụ thật. Trong lịch sử khảo cổ thế giới đã có những cuộc tranh cãi kéo dài về việc một bộ đá rất cổ là công cụ của người hay chỉ là sản phẩm của suối và đất.
Đá vỡ tự nhiên thường có vết vỡ theo nhiều hướng ngẫu nhiên, mép bị mài tròn do lăn, vết đập không có trật tự. Đá nứt do lửa thì mặt vỡ có những lỗ rỗ nhỏ và vết rạn mạng nhện.
Câu chuyện vì thế không chỉ nằm ở hòn đá mà ở chỗ nó nằm. Một hòn đá ghè trong lòng suối thì đáng nghi. Cũng hòn đá ấy nằm cạnh bếp lửa trong hang, cùng hàng trăm mảnh tước, thì câu chuyện khác hẳn.
Ghè thử để hiểu người xưa
Một cách học rất hiệu quả là tự ghè. Nhiều nhà khảo cổ chuyên về đồ đá dành hàng trăm giờ ghè thử với đá cùng loại, dùng búa đá, búa gỗ, búa sừng, để hiểu mỗi kỹ thuật để lại dấu vết gì.
Việc ghè thử cho thấy điều mà nhìn thôi không biết: chọn đá đúng quan trọng thế nào, góc đập phải ra sao, vì sao một số công cụ cổ có hình dáng như vậy. Nó cũng cho thấy người xưa khéo tay hơn mình tưởng rất nhiều.
Ghè thử phải làm cẩn thận vì mảnh đá văng rất sắc, có thể cắt tay, bắn vào mắt. Người làm luôn đeo kính bảo hộ, găng tay da, ngồi ở chỗ không ai đi qua. Đây không phải trò chơi cho trẻ em.
Và tuyệt đối không ghè thử ở gần di chỉ, vì mảnh đá mới có thể lẫn vào và đánh lừa người khảo sát sau này.
Một hòn đá kể được những gì?
Khi đã chắc đó là công cụ, hòn đá bắt đầu kể chuyện. Loại đá cho biết người xưa lấy nguyên liệu ở đâu, có đi xa không. Kỹ thuật ghè cho biết truyền thống kỹ thuật, giúp xếp vào một nền văn hoá. Vết mòn trên lưỡi cho biết nó đã cắt thịt, chặt gỗ hay cắt cỏ.
Những mảnh tước vụn quanh một chỗ cho biết nơi ấy là chỗ ngồi ghè đá. Đôi khi người ta ghép lại được các mảnh tước với hạch đá, dựng lại từng nhát ghè của một người thợ đã ngồi đó hàng vạn năm trước.
Khoảnh khắc ghép được hai mảnh đá khớp nhau là một trong những niềm vui thuần khiết nhất của nghề. Nó như thể mình đang nhìn qua vai một người xa lạ, xem họ làm việc.
Lần tới đi dọc một con suối, bạn thử nhặt vài hòn cuội vỡ lên xem. Bạn có nhận ra điểm đập, bụng phình hay gợn sóng không? Và nhớ đặt lại đúng chỗ cũ nhé.
Câu hỏi thường gặp
Mảnh tước là gì?
Mảnh tước là mảnh đá được tách ra khỏi hòn đá mẹ khi bị ghè. Nó có thể là phế phẩm, nhưng nhiều mảnh tước sắc bén được dùng trực tiếp làm dao cắt.
Vì sao người xưa hay dùng đá cuội để làm công cụ?
Cuội ở lòng suối, bãi sông có sẵn, cứng, kích cỡ vừa tay và đã được nước mài tròn một mặt. Ghè một rìa là có ngay công cụ chặt, cắt khá hiệu quả.
Công cụ đá có định tuổi trực tiếp được không?
Thường không, vì đá đã rất cổ trước khi người dùng. Tuổi công cụ được suy ra từ than, xương hay trầm tích nằm cùng lớp, và từ kiểu kỹ thuật ghè.
Có phải thời đồ đá chỉ dùng đá?
Không. Người xưa chắc chắn dùng nhiều tre, gỗ, xương, sừng, dây, nhưng những vật liệu này hiếm còn lại. Đá được gọi tên cho thời kỳ vì nó là thứ bền nhất còn sót tới hôm nay.
Nhặt được hòn đá giống công cụ cổ thì làm gì?
Hãy chụp ảnh, ghi vị trí, và nếu nghi là di chỉ thì báo cho bảo tàng tỉnh. Một hòn đá lẻ ngoài bối cảnh rất khó kết luận, nên chuyên gia cần thấy nơi tìm được.
