Nhà khảo cổ quý mảnh gốm vỡ vì nó có mặt ở gần như mọi lớp đất với số lượng lớn, cho phép đếm, so sánh và xếp thời gian. Hơn nữa, mặt vỡ của mảnh gốm để lộ những thứ mà một chiếc bình nguyên vẹn che kín: đất làm gốm, chất độn trộn vào, cách nặn và độ nung. Một mảnh bằng đầu ngón tay, nếu biết đọc, có thể kể cả một quy trình làm gốm.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Người ta hay nghĩ khảo cổ đi tìm bình quý. Hôm nay mình bênh vực những mảnh vỡ, thứ chiếm đến phần lớn trong mọi kho hiện vật.
Gốm vỡ nhiều, nên gốm vỡ là dữ liệu
Đồ gốm dễ vỡ, nhưng khi đã vỡ thì mảnh của nó gần như không bị phân huỷ. Một cái nồi dùng vài năm rồi vỡ, mảnh bị vứt ra hố rác, nằm đó hàng nghìn năm. Vì vậy ở di chỉ có người ở từ khi biết làm gốm, mảnh gốm thường nhiều hơn mọi loại hiện vật khác cộng lại.
Số lượng lớn là điều kiện để làm thống kê. Một chiếc bình đẹp chỉ là một trường hợp. Hàng nghìn mảnh gốm cho phép thấy xu hướng: lớp nào nhiều gốm thô, lớp nào nhiều gốm mịn, kiểu miệng nào tăng lên, kiểu nào biến mất.
Gốm cũng thay đổi nhanh theo thời gian và theo vùng, vì nó gắn với thói quen, thẩm mỹ, kỹ thuật của từng cộng đồng. Đó là lý do gốm là công cụ định thời và phân biệt văn hoá chủ lực của khảo cổ.
Nói vui, nếu đồng tiền là con dấu thời gian của thời có chữ, thì mảnh gốm là con dấu của mọi thời.
Mặt vỡ cho thấy gì?
Nhìn vào mặt cắt một mảnh gốm, thứ đầu tiên là xương gốm, tức phần đất đã nung bên trong. Màu, độ mịn, độ xốp của nó cho biết đất được chọn và lọc kỹ đến đâu.
Tiếp theo là chất độn. Thợ gốm xưa thường trộn thêm cát, sạn, vỏ sò nghiền, mảnh gốm nghiền, hay trấu vào đất để gốm không nứt khi phơi và nung. Chất độn trấu cháy đi khi nung để lại những lỗ dài, nhìn rõ trên mặt vỡ.
Màu mặt cắt còn cho biết điều kiện nung. Một mảnh có lõi đen kẹp giữa hai lớp đỏ cho thấy gốm được nung ở nhiệt độ không cao, không đủ lâu để cháy hết chất hữu cơ bên trong, thường là nung lộ thiên. Mảnh đều màu, cứng, gõ kêu thanh thường được nung trong lò ở nhiệt độ cao hơn.
Những quan sát này được làm bằng mắt, kính lúp, và khi cần thì bằng kính hiển vi trên lát cắt mỏng, để nhận ra từng loại khoáng trong đất, có khi lần ra nguồn đất.
Đọc kỹ thuật nặn qua những vết nhỏ
Gốm nặn tay, gốm làm bằng kỹ thuật cuộn dải đất, gốm làm bằng bàn xoay để lại những dấu vết khác nhau. Gốm bàn xoay thường có những đường vân xoắn đều đặn ở mặt trong, độ dày thành gốm đều.
Ở nhiều vùng Đông Nam Á, thợ gốm truyền thống dùng kỹ thuật hòn kê bàn đập: một tay cầm hòn kê áp vào mặt trong, tay kia dùng bàn đập vỗ mặt ngoài để làm mỏng và định hình. Bàn đập thường quấn dây hay khắc hoa văn, để lại vết in như vết thừng, vết đan trên mặt ngoài.
Những vết in tưởng là trang trí ấy thật ra phần lớn là dấu vết kỹ thuật. Nhưng theo thời gian, chính chúng trở thành phong cách nhận diện của từng cộng đồng.
Người làm khảo cổ gốm hay ngồi xem thợ gốm ở các làng nghề truyền thống làm việc, vì đó là cách tốt nhất để hiểu vết nào sinh ra từ động tác nào.
Từ một mảnh miệng, dựng lại cả chiếc nồi
Trong đống mảnh vỡ, những mảnh có giá trị nhất là mảnh miệng, mảnh đáy, mảnh có quai, có chân. Người trong nghề gọi chúng là mảnh chẩn đoán, vì chúng cho biết hình dáng đồ vật.
Đặt mảnh miệng lên một tấm bảng có vẽ các vòng tròn đồng tâm, xoay tìm vòng khớp với độ cong của miệng, người ta biết được đường kính miệng của chiếc nồi. Từ đường kính và độ cong của thân, có thể vẽ lại cả hình dáng nồi trên giấy.
Đếm số mảnh miệng khác nhau cho phép ước lượng số đồ vật tối thiểu trong một lớp, tốt hơn nhiều so với đếm toàn bộ mảnh. Mười mảnh thân có thể từ cùng một cái nồi, nhưng mười mảnh miệng khác kiểu thì chắc chắn là mười cái khác nhau.
Kích thước nồi kể chuyện sinh hoạt: nồi nhỏ nấu cho gia đình, nồi lớn nấu cho đông người hay trữ nước, trữ lương thực.
Mảnh gốm và những câu hỏi lớn
Từ hàng nghìn mảnh gốm, nhà khảo cổ trả lời những câu hỏi tầm vóc: các làng có cùng truyền thống không, gốm được làm ở nhà hay ở trung tâm chuyên nghiệp, có buôn bán gốm giữa các vùng không.
Khi phân tích thành phần đất cho thấy gốm ở nhiều làng có cùng nguồn đất, có thể có một nơi chuyên làm gốm cung cấp cho cả vùng. Khi gốm ở một nơi có những mảnh mang đặc điểm của vùng xa, đó là dấu hiệu trao đổi.
Những mảnh gốm còn bám thức ăn có thể được phân tích để biết người xưa nấu gì trong đó, như mình đã kể ở tập về công việc trong phòng.
Lần tới thấy một mảnh sành vỡ trên đường làng, bạn thử nhặt lên xem mặt vỡ: màu lõi thế nào, có lỗ trấu không, có vân xoắn không. Bạn sẽ thấy một mảnh rác cũng có thể là một trang sách. Nhớ đặt lại chỗ cũ nếu đó là nơi có thể có di chỉ nhé.
Câu hỏi thường gặp
Mảnh chẩn đoán là gì?
Mảnh chẩn đoán là những mảnh gốm cho biết hình dáng hoặc đặc điểm quan trọng của đồ vật, như mảnh miệng, đáy, quai, chân hay mảnh có hoa văn. Chúng được ưu tiên nghiên cứu hơn mảnh thân trơn.
Chất độn trong gốm để làm gì?
Chất độn như cát, trấu, vỏ sò nghiền giúp đất bớt dẻo, giảm co ngót và nứt khi phơi, nung. Loại chất độn cũng là đặc điểm giúp phân biệt truyền thống làm gốm.
Làm sao biết gốm được nung trong lò hay ngoài trời?
Gốm nung lộ thiên thường có màu loang lổ, lõi đen, nhiệt độ nung thấp. Gốm nung lò thường cứng hơn, màu đều hơn. Tìm thấy dấu tích lò nung là bằng chứng chắc chắn nhất.
Kỹ thuật hòn kê bàn đập là gì?
Đây là kỹ thuật tạo hình gốm bằng cách áp hòn kê vào mặt trong và dùng bàn đập vỗ mặt ngoài cho thành gốm mỏng đều. Nó phổ biến ở nhiều cộng đồng Đông Nam Á, kể cả hiện nay.
Vì sao các mảnh gốm được viết số lên?
Số hiệu ghi di chỉ, hố, lớp và thứ tự, giúp mỗi mảnh luôn mang theo thông tin về nơi tìm thấy. Nhờ vậy, dù mảnh gốm được chuyển đi đâu, người nghiên cứu vẫn biết bối cảnh của nó.
