Không có bằng chứng nào cho thấy lời nguyền xác ướp là có thật. Câu chuyện bùng lên năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, khi Lord Carnarvon, người tài trợ cho việc khai quật lăng Tutankhamun, qua đời vì nhiễm trùng vài tháng sau khi lăng được mở, và báo chí đua nhau kể về một lời nguyền. Howard Carter, người trực tiếp mở lăng, sống thêm hơn mười lăm năm.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình kể một câu chuyện ma quen thuộc, và cách một người tò mò có thể tự kiểm tra một lời đồn.
Lời nguyền ra đời như thế nào?
Khi lăng Tutankhamun được phát hiện cuối năm một nghìn chín trăm hai mươi hai, cả thế giới theo dõi. Lord Carnarvon đã bán quyền đưa tin độc quyền cho một tờ báo, khiến nhiều báo khác không có tin, phải tìm cách viết chuyện riêng.
Mùa xuân năm sau, Carnarvon bị nhiễm trùng từ một vết muỗi đốt bị cứa rách khi cạo râu, dẫn tới nhiễm trùng máu và viêm phổi. Ông qua đời ở Cairo. Thời ấy chưa có thuốc kháng sinh, những nhiễm trùng như vậy có thể gây tử vong.
Báo chí lập tức đưa ra những câu chuyện về lời nguyền của pharaoh. Có những bài nói về dòng chữ khắc đe doạ trong lăng, dòng chữ mà thật ra không ai tìm thấy. Một số nhân vật nổi tiếng thời ấy, như nhà văn Arthur Conan Doyle, cũng góp lời ủng hộ ý tưởng siêu nhiên.
Từ đó, mỗi khi một người có liên quan tới lăng qua đời, dù vì lý do gì, báo chí lại gắn với lời nguyền.
Kiểm tra lời nguyền bằng con số
Cách đơn giản để kiểm tra một lời đồn như vậy là hỏi: những người có mặt khi mở lăng có chết sớm hơn những người khác không?
Đã có nhà nghiên cứu làm đúng việc đó, so tuổi thọ của những người phương Tây có mặt ở các sự kiện mở lăng và quan tài với những người cùng thời ở Ai Cập mà không có mặt. Kết quả không cho thấy khác biệt đáng kể.
Howard Carter, người đã dành gần mười năm làm việc trong lăng, mất năm một nghìn chín trăm ba mươi chín, khi đã ngoài sáu mươi tuổi. Nhiều người khác trong đoàn cũng sống lâu.
Những câu chuyện về lời nguyền chỉ đếm những người chết, không đếm những người sống. Đó là một kiểu lỗi tư duy rất phổ biến: chỉ nhớ những trường hợp hợp với câu chuyện mình đang kể.
Thế còn nấm mốc và vi khuẩn trong lăng?
Một số người đưa ra giả thuyết khoa học hơn: trong lăng kín lâu năm có thể có nấm mốc, vi khuẩn gây hại cho người hít phải. Đây là một ý tưởng hợp lý trên nguyên tắc.
Nhưng không có bằng chứng cho thấy Carnarvon chết vì nấm mốc trong lăng. Bệnh sử của ông phù hợp với nhiễm trùng thông thường. Và nếu nấm mốc nguy hiểm đến mức ấy, những người làm việc lâu nhất trong lăng phải là người bị ảnh hưởng nhiều nhất, điều không xảy ra.
Tuy vậy, rủi ro sức khoẻ khi làm việc ở môi trường kín, bụi bặm, có nấm mốc là có thật, ở cả lăng cổ, hang động hay kho lưu trữ ẩm thấp. Người làm khảo cổ và bảo tồn ngày nay đeo khẩu trang, đảm bảo thông gió, như một phần của an toàn lao động bình thường.
Nói cách khác: không có lời nguyền, nhưng có bụi và nấm, và chúng được xử lý bằng khẩu trang, không bằng bùa chú.
Vì sao chúng ta thích những câu chuyện như vậy?
Lời nguyền là một câu chuyện hay: có bí ẩn, có trừng phạt, có ranh giới không được vượt qua. Nó chạm tới cảm giác e dè rất tự nhiên của con người khi động tới người chết.
Ở Việt Nam, nhiều người cũng có kiêng kỵ khi động tới mồ mả. Kiêng kỵ ấy xuất phát từ lòng tôn kính người đã khuất, và đó là điều đáng trân trọng. Nhà khảo cổ ở nước mình cũng thường thắp hương trước khi đào mộ cổ, như một cử chỉ tôn trọng.
Tôn trọng người chết và tin vào lời nguyền là hai chuyện khác nhau. Mình có thể giữ cái đầu mà vẫn giữ được tấm lòng.
Những câu chuyện ma cũng có giá trị riêng, như một phần văn hoá dân gian. Chỉ cần đừng nhầm chúng với lịch sử.
Một cách nghĩ để mang theo
Lời nguyền xác ướp là một ví dụ để luyện một thói quen tốt: khi nghe một câu chuyện kỳ lạ, hãy hỏi bằng chứng ở đâu, có ai đếm cả những trường hợp không khớp không, có lời giải thích đơn giản hơn không.
Thói quen ấy áp dụng được cho rất nhiều chuyện trong đời: tin đồn trên mạng, quảng cáo thần kỳ, những lời đồn về vận may vận rủi.
Và nó không làm cuộc sống bớt thú vị. Câu chuyện thật về lăng Tutankhamun, với đá vụn che lối vào suốt ba nghìn năm, với mười năm ghi chép tỉ mỉ, có khi còn hấp dẫn hơn lời nguyền.
Bạn đã bao giờ tin một lời đồn rồi sau đó mới biết nó sai chưa? Lúc ấy, điều gì đã khiến bạn tin?
Câu hỏi thường gặp
Lord Carnarvon chết vì sao?
Lord Carnarvon qua đời năm một nghìn chín trăm hai mươi ba do nhiễm trùng từ một vết muỗi đốt bị cứa rách, dẫn tới nhiễm trùng máu và viêm phổi, khi chưa có thuốc kháng sinh.
Trong lăng Tutankhamun có dòng chữ nguyền rủa không?
Không có dòng chữ nguyền rủa nào như báo chí thời ấy mô tả được tìm thấy trong lăng. Những câu trích dẫn đáng sợ được lan truyền là bịa đặt hoặc hiểu sai.
Howard Carter sống được bao lâu sau khi mở lăng?
Howard Carter mất năm một nghìn chín trăm ba mươi chín, tức hơn mười lăm năm sau khi tìm thấy lăng, ở tuổi ngoài sáu mươi.
Làm việc trong lăng cổ có nguy hiểm không?
Có những rủi ro như bụi, nấm mốc, không khí kém lưu thông, sụt lở. Chúng được phòng tránh bằng các biện pháp an toàn lao động thông thường như khẩu trang, thông gió, gia cố.
Vì sao báo chí thích chuyện lời nguyền?
Vì đó là câu chuyện hấp dẫn, dễ thu hút người đọc. Năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, nhiều tờ báo không có quyền đưa tin trực tiếp từ lăng nên càng tìm những câu chuyện giật gân để viết.
