Di chỉ khảo cổ nằm sâu dưới đất vì nhiều quá trình cộng lại qua thời gian: phù sa sông bồi lên mỗi mùa lũ, đất sườn đồi trôi xuống, gió mang cát bụi phủ dần, và chính con người liên tục đổ đất, nâng nền, xây chồng lên chỗ cũ. Ngay cả giun đất cũng góp phần kéo đồ vật trên mặt đất xuống sâu dần. Vì thế có nơi di chỉ chỉ cách mặt đất vài chục phân, có nơi nằm sâu nhiều mét.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Câu hỏi này nghe đơn giản nhưng trả lời được nó là hiểu được cả cách khảo cổ đọc đất. Hôm nay mình kể nó cho trọn.
Mặt đất không đứng yên
Nhiều người hình dung mặt đất là cố định, đồ vật bị chôn là do ai đó cố ý đào hố chôn. Thật ra, ở rất nhiều nơi, mặt đất cao dần lên theo thời gian, chậm đến mức không ai nhận ra trong một đời người.
Ở đồng bằng, mỗi trận lũ để lại một lớp phù sa mỏng. Trăm năm, nghìn năm, những lớp mỏng ấy thành dày. Một làng cổ bị bỏ hoang ở ven sông có thể bị phù sa phủ kín, rồi trên đó người ta lại cày cấy, không biết dưới chân mình có gì.
Ở vùng đồi, đất trên sườn bị mưa cuốn trôi dần xuống chân đồi, phủ lên những gì nằm ở dưới. Ngược lại, trên đỉnh và sườn đồi, đất bị bào mòn nên di chỉ có khi lộ ngay trên mặt, như nhiều di chỉ Sơn Vi.
Ở vùng khô và ven biển, gió mang cát, bụi, phủ dần lên các di chỉ. Những cồn cát ven biển miền Trung đã vùi lấp nhiều di chỉ Sa Huỳnh.
Giun đất: những người thợ âm thầm
Một tác nhân ít ai nghĩ tới là giun đất. Charles Darwin, người nổi tiếng với thuyết tiến hoá, đã dành nhiều năm nghiên cứu giun đất và viết một cuốn sách về chúng vào cuối đời.
Darwin nhận thấy giun ăn đất bên dưới rồi thải phân lên mặt đất. Theo thời gian, lớp đất mặt được bồi thêm từ phân giun, còn những vật nằm trên mặt đất như hòn đá, mảnh gạch dần chìm xuống. Ông còn quan sát những tàn tích La Mã ở Anh bị chìm dần theo cách này.
Ở các di chỉ khảo cổ, giun, mối, kiến, chuột đều làm xáo trộn đất, kéo những vật nhỏ lên xuống. Đó là lý do nhà khảo cổ phải cẩn thận khi một mảnh gốm nhỏ xuất hiện ở lớp không đúng với nó.
Thế giới dưới chân mình sống động hơn mình tưởng rất nhiều.
Con người tự chôn quá khứ của mình
Tác nhân lớn nhất ở các đô thị cổ là chính con người. Mỗi lần sửa nhà, người ta san nền, đổ thêm đất, gạch vụn. Mỗi lần lũ lụt, người ta nâng nền cao hơn. Mỗi lần nhà cháy, đống đổ nát được san phẳng làm nền cho nhà mới.
Qua nhiều thế kỷ, mặt đất của một thành phố có thể cao lên nhiều mét. Ở Trung Đông, có những gò đất khổng lồ tạo thành hoàn toàn từ những lớp thành phố xây chồng lên nhau qua hàng nghìn năm. Thành Troy là một gò đất như vậy.
Ở Hà Nội, các cuộc khai quật như ở Hoàng thành Thăng Long cho thấy tầng văn hoá dày nhiều mét, chồng xếp từ trước thời Lý tới thời Nguyễn và hiện đại. Mặt đất thời Lý nằm sâu hơn mặt đường ngày nay khá nhiều.
Vì vậy, ở các thành phố cổ, mỗi công trình đào móng sâu đều có khả năng chạm vào quá khứ. Bạn đi trên phố Hà Nội là đang đi trên đầu những con phố cũ.
Tầng văn hoá là gì?
Người làm khảo cổ gọi lớp đất có dấu vết hoạt động của con người là tầng văn hoá. Nó thường có màu sẫm hơn, lẫn than, mảnh gốm, xương, vỏ ốc, khác với lớp đất tự nhiên không có người ở.
Độ dày của tầng văn hoá phụ thuộc vào thời gian người ta ở đó và cường độ sinh hoạt. Một nơi ở tạm vài mùa chỉ để lại lớp mỏng. Một làng ở liên tục hàng trăm năm để lại tầng dày.
Dưới cùng là lớp đất sinh, tức lớp đất tự nhiên trước khi có người. Khi đào tới lớp đất sinh, nhà khảo cổ biết mình đã đi hết chiều sâu của di chỉ.
Đọc tầng văn hoá vì thế là đọc lịch sử cư trú của một nơi: bắt đầu khi nào, kéo dài bao lâu, có lúc gián đoạn không.
Độ sâu không phải là tuổi
Từ những gì mình vừa kể, có một điều quan trọng: độ sâu không tự cho biết tuổi. Một đồ vật nằm sâu hai mét ở đồng bằng phù sa có thể trẻ hơn một đồ vật nằm ngay trên mặt đất ở đỉnh đồi bị xói mòn.
Tốc độ vùi lấp khác nhau rất nhiều giữa các nơi và các thời kỳ. Một trận lũ lớn có thể để lại lớp đất dày cả mét trong một đêm. Một sườn đồi khô có thể không thêm phân nào trong cả nghìn năm.
Vì thế nhà khảo cổ không bao giờ nói đào sâu bao nhiêu thì cổ bấy nhiêu. Họ đọc thứ tự các lớp và định tuổi bằng các phương pháp riêng.
Lần tới đi qua một bờ sông lở hay một hố móng nhà đang đào, bạn thử nhìn vách đất xem có bao nhiêu lớp, lớp nào sẫm màu, lớp nào có mảnh gốm. Mỗi lớp là một trang. Bạn đoán xem trang dưới cùng được viết từ bao giờ?
Câu hỏi thường gặp
Tầng văn hoá là gì?
Tầng văn hoá là lớp đất chứa dấu vết hoạt động của con người như than, gốm, xương, nền nhà. Nó khác với lớp đất tự nhiên không có người ở.
Đất sinh là gì?
Đất sinh là lớp đất tự nhiên nằm dưới cùng, hình thành trước khi có con người cư trú ở đó. Đào tới đất sinh nghĩa là đã hết chiều sâu của di chỉ.
Darwin nói gì về giun đất?
Darwin quan sát rằng giun đất liên tục đưa đất từ dưới lên mặt, khiến các vật trên mặt đất dần chìm xuống. Ông viết một cuốn sách về giun đất vào cuối đời.
Vì sao ở Hà Nội tầng văn hoá dày?
Vì con người đã sống liên tục ở đây qua hơn một nghìn năm, mỗi thời kỳ xây chồng lên thời kỳ trước, đổ đất nâng nền. Kết quả là nhiều lớp văn hoá chồng xếp dày nhiều mét.
Di chỉ nằm trên mặt đất có kém giá trị không?
Không. Di chỉ trên mặt đất thường do đất bị xói mòn, và vẫn có giá trị. Tuy vậy, chúng dễ bị cày xới, mất địa tầng, nên thông tin có thể ít hơn so với di chỉ được vùi kín.
