Khảo cổ học không phải là săn kho báu. Nhà khảo cổ đi tìm thông tin về con người trong quá khứ, không đi tìm của cải; một mảnh gốm bình thường nằm đúng chỗ có thể quý hơn món đồ vàng nằm sai chỗ, nếu nó trả lời được một câu hỏi. Hiện vật tìm được không thuộc về người đào, không được mua bán, và giá trị lớn nhất của chúng không đo bằng tiền.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Phim ảnh đã vẽ nên một hình ảnh rất hấp dẫn nhưng khá sai về nghề này. Hôm nay mình kể vì sao người trong nghề lại khó chịu với chữ kho báu.
Hình ảnh từ phim ảnh
Nhân vật nhà khảo cổ trên phim thường là một người hùng phiêu lưu, đội mũ phớt, cầm roi, chạy trốn tảng đá lăn, cướp lấy bảo vật rồi mang về bảo tàng. Trò chơi điện tử cũng có những nhân vật tương tự.
Những câu chuyện ấy vui và đã truyền cảm hứng cho nhiều người vào nghề. Nhưng chúng gieo một hình ảnh sai: khảo cổ là đi tìm đồ quý, càng nhanh càng tốt, và bối cảnh không quan trọng.
Thực tế ngược lại. Người khảo cổ đào chậm, ghi chép từng phân đất, và vui mừng với những thứ mà nhân vật phim sẽ đá sang một bên: mảnh gốm vỡ, hạt thóc cháy, hố rác.
Nhiều nhà khảo cổ nói vui rằng nếu nhân vật phim làm việc ở một đoàn khai quật thật, anh ta sẽ bị đuổi ngay trong tuần đầu.
Bài học từ thành Troy
Câu chuyện của Heinrich Schliemann là một ví dụ kinh điển. Ông là một doanh nhân người Đức giàu có, say mê thơ Homer, tin rằng thành Troy trong sử thi là có thật. Những năm bảy mươi của thế kỷ mười chín, ông khai quật một gò đất ở vùng tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay.
Ông đúng ở một điểm: gò đất ấy có những lớp thành phố cổ chồng lên nhau, và nhiều nhà nghiên cứu ngày nay đồng ý đây là Troy. Nhưng cách ông đào đã gây hại lớn: ông mở những rãnh sâu xuyên qua các lớp để nhanh chóng xuống tầng mà ông cho là Troy của Homer, phá huỷ nhiều lớp phía trên.
Ông tìm thấy một kho đồ vàng và gọi là kho báu của vua Priam. Về sau, người ta xác định kho đồ ấy thuộc một lớp cổ hơn Troy của sử thi cả nghìn năm. Kho báu thì có, nhưng câu chuyện ông gắn cho nó thì sai.
Schliemann vẫn có đóng góp, nhưng ông cũng là bài học về việc săn tìm một thứ cụ thể có thể làm mù mắt người đào trước mọi thứ khác.
Thông tin mới là kho báu thật
Với nhà khảo cổ, thứ quý nhất là thông tin trả lời câu hỏi. Người xưa ăn gì, sống ra sao, buôn bán với ai, tin vào điều gì, vì sao làng bị bỏ hoang. Những câu trả lời ấy thường nằm trong những thứ bình thường.
Một chiếc vòng vàng cho biết có người giàu. Một nghìn mảnh gốm cho biết cả làng sống thế nào. Một hạt lúa cháy có thể thay đổi hiểu biết về nguồn gốc nông nghiệp của cả một vùng.
Cũng vì vậy, nhà khảo cổ hay bị hỏi một câu khó trả lời: đào được gì quý không? Câu trả lời thật thà thường là: có, rất nhiều mảnh gốm. Người hỏi thì thất vọng, còn người đào thì vui thật.
Đó là sự khác biệt cốt lõi giữa nhà khảo cổ và người săn kho báu: một bên hỏi nó kể gì, một bên hỏi nó bán được bao nhiêu.
Hiện vật thuộc về ai?
Người săn kho báu tìm được là của mình. Nhà khảo cổ tìm được thì không. Hiện vật khai quật thuộc về cộng đồng, được giao cho bảo tàng hoặc cơ quan được chỉ định. Người đào chỉ có quyền nghiên cứu và công bố.
Đạo đức nghề nghiệp của khảo cổ học ở hầu hết các nước đều cấm người làm nghề mua bán cổ vật, hay định giá cổ vật cho thị trường. Lý do là việc đó khuyến khích đào trộm.
Thời xưa, nhiều cuộc khai quật của các nước giàu ở các nước khác đã mang hiện vật về bảo tàng nước mình. Ngày nay, các quốc gia ngày càng đòi lại hiện vật, và quan niệm hiện vật thuộc về nơi nó được tìm thấy ngày càng được chấp nhận.
Câu hỏi hiện vật thuộc về ai không còn chỉ là chuyện pháp lý mà còn là chuyện tôn trọng lịch sử của các cộng đồng.
Vậy khảo cổ có bao giờ tìm thấy vàng không?
Có chứ. Mộ hoàng gia, kho tiền, đồ trang sức ở các đô thị cổ như Óc Eo đều có vàng. Những phát hiện ấy rất có giá trị và được trưng bày ở bảo tàng.
Nhưng ngay cả với vàng, câu hỏi của nhà khảo cổ vẫn là thông tin: vàng từ đâu tới, làm bằng kỹ thuật gì, ai được đeo, chôn trong bối cảnh nào. Một món đồ vàng mất bối cảnh, dù đẹp, chỉ trả lời được một phần nhỏ.
Và vàng lại là thứ thu hút đào trộm nhiều nhất. Nhiều di chỉ quan trọng đã bị phá hoại chỉ vì tin đồn có vàng. Cũng vì thế, nhà khảo cổ thường ngại nhắc tới vàng khi nói với công chúng về một di chỉ đang đào.
Lần tới xem một bộ phim về săn kho báu, bạn cứ thưởng thức. Nhưng nếu thấy nhân vật giật bảo vật khỏi bệ rồi bỏ chạy, bạn có thể mỉm cười: một nhà khảo cổ thật sẽ dừng lại đo toạ độ trước đã. Bạn thích phiên bản nào hơn?
Câu hỏi thường gặp
Schliemann có thật sự tìm ra thành Troy không?
Nhiều nhà nghiên cứu đồng ý gò đất Schliemann khai quật là Troy. Nhưng cách đào vội của ông đã phá huỷ nhiều lớp, và kho đồ vàng ông gọi là của vua Priam thực ra thuộc một lớp cổ hơn nhiều.
Nhà khảo cổ có được bán hiện vật không?
Không. Hiện vật khai quật thuộc về cộng đồng và được giao cho cơ quan có thẩm quyền. Đạo đức nghề nghiệp cũng cấm người làm khảo cổ mua bán cổ vật.
Vì sao mảnh gốm vỡ có thể quý hơn đồ vàng?
Vì mảnh gốm nằm đúng bối cảnh có thể giúp định thời, nhận ra văn hoá và hiểu đời sống thường ngày. Đồ vàng mất bối cảnh chỉ cho biết một phần nhỏ câu chuyện.
Phim về nhà khảo cổ có sai không?
Phim là giải trí, nên phóng đại nhiều. Nhà khảo cổ thật làm việc chậm, tỉ mỉ, coi trọng ghi chép và bối cảnh hơn là việc lấy hiện vật thật nhanh.
Hiện vật bị mang ra nước ngoài thời trước có được trả lại không?
Một số hiện vật đã được trả lại qua thương lượng và hợp tác quốc tế. Đây là vấn đề phức tạp, mỗi trường hợp được giải quyết khác nhau.
