Khảo cổ dưới nước áp dụng đúng những nguyên tắc như trên cạn: chia ô, đo vị trí, vẽ, chụp ảnh từng hiện vật tại chỗ rồi mới nhấc lên. Cái khác là mọi thứ khó hơn nhiều lần: tầm nhìn kém, dòng chảy mạnh, mỗi lần lặn chỉ được một khoảng ngắn, và hiện vật ngâm nước hàng trăm năm rất dễ hỏng khi đưa lên không khí.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Biển nước mình dài và từng là đường buôn bán tấp nập, nên dưới đáy biển có không ít con tàu cổ. Hôm nay mình kể nghề khảo cổ làm gì khi hố đào nằm dưới mấy chục mét nước.
Vì sao một con tàu đắm quý như vậy?
Một di chỉ trên cạn thường tích tụ qua nhiều thế hệ, đồ cũ đồ mới lẫn lộn. Một con tàu đắm thì khác: mọi thứ trên tàu chìm xuống trong cùng một ngày. Nó giống một tấm ảnh chụp đúng một khoảnh khắc, gọi nôm na là viên nang thời gian.
Hàng hoá trên tàu cho biết tuyến buôn bán, những món đồ được mua bán cùng lúc, cách đóng gói. Đồ dùng của thuỷ thủ cho biết đời sống trên biển. Bản thân con tàu cho biết kỹ thuật đóng thuyền của từng vùng.
Vùng biển miền Trung nước mình nằm trên tuyến hàng hải nối Đông Á với Đông Nam Á và xa hơn. Một số con tàu cổ chở gốm sứ đã được phát hiện và khai quật ở đây, như ở vùng biển Bình Châu thuộc Quảng Ngãi.
Nhờ những con tàu ấy, người ta hiểu rõ hơn con đường gốm sứ trên biển mà sử sách chỉ ghi lại rời rạc.
Ai thường tìm ra tàu đắm?
Rất nhiều tàu đắm ở Việt Nam được ngư dân phát hiện trước. Lưới vướng phải vật cứng, kéo lên vài chiếc bát cổ, người lặn bắt hải sản thấy gốm nằm la liệt dưới cát. Từ những phát hiện như vậy, cơ quan chức năng mới biết để bảo vệ và tổ chức khảo sát.
Mặt trái là khi phát hiện bị giữ kín hoặc bị khai thác trái phép. Một con tàu bị trục vớt lén có thể mất phần lớn hàng hoá trong vài tuần, và cùng với đó là mất toàn bộ thông tin về vị trí, cách xếp hàng trên tàu.
Vì vậy việc tuyên truyền cho cộng đồng ngư dân rất quan trọng. Người dân biết báo tin, biết không tự trục vớt là đã giữ được cả một di sản.
Cũng có những tàu được tìm bằng thiết bị như máy quét sóng âm đáy biển, máy dò từ, khi các nhà nghiên cứu khảo sát có kế hoạch một vùng biển nghi có tàu đắm.
Một ngày làm việc dưới đáy biển
Trên mặt nước, một chiếc tàu hoặc sà lan neo làm trạm. Dưới đáy, người ta đặt một mạng lưới ô vuông bằng ống kim loại hoặc ống nhựa, giống lưới hố đào trên cạn. Mỗi hiện vật được đo vị trí theo ô trước khi nhấc lên.
Thợ lặn khảo cổ không dùng xẻng. Lớp cát bùn được hút đi bằng một ống hút nhờ khí nén hoặc nước, mang theo cát ra xa. Người lặn dùng tay quạt nhẹ cho cát bay đi, để lộ hiện vật mà không làm xáo trộn.
Thời gian lặn bị giới hạn bởi độ sâu và an toàn. Càng sâu, mỗi lần lặn càng ngắn và thời gian ngoi lên càng phải chậm. Ở những vùng nước đục, tầm nhìn có khi chỉ vài gang tay, người lặn phải làm việc gần như bằng cảm giác.
Vì thế mỗi phút dưới nước đều được lên kế hoạch kỹ. Ảnh chụp liên tục để dựng mô hình ba chiều của toàn bộ con tàu, để trên bờ cả đoàn có thể cùng nhìn và bàn.
Đưa hiện vật lên bờ mới là lúc nguy hiểm
Dưới biển, nhiều thứ được bảo quản đến bất ngờ nhờ thiếu không khí và bị bùn phủ kín. Gỗ thân tàu, dây thừng, hạt, có khi cả thức ăn còn lại. Nhưng đưa lên bờ là chúng đối mặt với không khí, ánh sáng và sự khô.
Gỗ ngâm nước lâu năm đã mất phần lớn chất xơ bên trong, chỉ còn nước giữ hình dạng. Để khô tự nhiên, nó co rút, nứt nẻ, có khi vỡ vụn. Gỗ phải được giữ ướt liên tục, rồi thay nước dần bằng những chất ổn định trong quá trình kéo dài nhiều năm.
Gốm sứ dưới biển ngấm muối. Khi khô, muối kết tinh trong xương gốm làm bong men, nứt mặt. Người ta ngâm gốm trong nước ngọt, thay nước nhiều lần để rút muối ra trước khi cho khô.
Đồ kim loại như sắt, đồng thì đóng thành những khối vôi gỉ bám lấy cả đá, vỏ sò. Có khi phải chụp chiếu bên trong khối gỉ mới biết nó chứa gì.
Biển không chỉ có tàu đắm
Khảo cổ dưới nước còn nghiên cứu bến cảng chìm, làng ven biển bị nước dâng nhấn chìm, cọc cầu, cọc chiến trận dưới lòng sông. Ở cửa sông, những bãi cọc gỗ cổ là dấu tích quan trọng của các trận thuỷ chiến trong lịch sử.
Mực nước biển đã thay đổi rất nhiều qua hàng chục nghìn năm. Có những thời kỳ bờ biển nằm xa hơn bây giờ rất nhiều, và những vùng đất người xưa từng sống nay đã nằm dưới biển. Đây là một trong những biên giới thú vị nhất của khảo cổ khu vực mình.
Di sản văn hoá dưới nước ngày càng được thế giới quan tâm bảo vệ, với các nguyên tắc chung coi việc giữ nguyên tại chỗ là lựa chọn ưu tiên, chỉ trục vớt khi có lý do khoa học hoặc khi di sản đang bị đe doạ.
Lần tới đứng trên một bãi biển nhìn ra khơi, bạn thử hình dung con đường mà những chiếc thuyền buồm chở gốm đã đi qua. Đâu đó dưới làn nước kia, có thể vẫn còn những chiếc bát chưa ai chạm tới.
Câu hỏi thường gặp
Ngư dân vớt được đồ cổ dưới biển thì nên làm gì?
Nên báo cho chính quyền địa phương hoặc bảo tàng tỉnh, ghi lại vị trí, và không tự trục vớt thêm. Hiện vật đã vớt lên nên giữ trong nước biển hoặc nước sạch, không để khô, chờ chuyên gia hướng dẫn.
Vì sao không trục vớt hết mọi tàu đắm?
Trục vớt tốn kém và hiện vật lên bờ cần bảo quản lâu dài. Nhiều tàu đắm được bảo vệ tốt hơn khi nằm yên dưới đáy, nên giới chuyên môn ưu tiên giữ nguyên tại chỗ nếu không có mối đe doạ.
Thợ lặn khảo cổ cần những kỹ năng gì?
Họ cần chứng chỉ lặn phù hợp với độ sâu, kỹ năng khảo cổ như đo đạc, vẽ, chụp ảnh, và hiểu quy trình an toàn. Nhiều người là nhà khảo cổ học thêm lặn, hoặc thợ lặn chuyên nghiệp được đào tạo thêm về khảo cổ.
Gỗ thân tàu cổ được bảo quản bằng cách nào?
Gỗ được giữ ướt, rửa muối, rồi ngâm dần trong dung dịch các chất ổn định thay thế cho nước trong thớ gỗ, sau đó mới làm khô có kiểm soát. Quá trình với một thân tàu lớn có thể kéo dài nhiều năm.
Tàu đắm cho biết gì về con đường gốm sứ?
Hàng gốm trên tàu cho biết những lò gốm nào sản xuất cho xuất khẩu, gốm đi về đâu, đóng gói ra sao và được buôn cùng những hàng hoá nào. Đó là những chi tiết mà sử sách hiếm khi ghi lại.
