Hố cột là vết còn lại trong đất ở chỗ người xưa chôn chân cột nhà. Gỗ, tre, lá đã mục hết từ lâu, nhưng đất lấp vào hố và phần gỗ mục để lại một vệt màu khác hẳn đất xung quanh. Làm sạch mặt đất, đánh dấu và đo vị trí các vệt ấy, nhà khảo cổ dựng lại được hình dáng, kích thước và cả số lần sửa của một ngôi nhà đã biến mất hàng nghìn năm.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Ở xứ nóng ẩm như mình, nhà cửa người xưa phần lớn làm bằng vật liệu dễ mục. Hôm nay mình kể cách đọc những ngôi nhà chỉ còn là những đốm đất.
Một hố cột hình thành như thế nào?
Muốn dựng cột, người xưa đào một cái hố, dựng cây cột vào, rồi lấp đất nện chặt quanh chân. Đất lấp ấy là đất đào lên trộn lẫn, thường có than, mảnh gốm vụn, nên màu và độ chặt khác với đất nguyên thổ xung quanh.
Theo thời gian, chân cột mục ra tại chỗ, để lại một lõi đất tơi, sẫm hơn, đúng hình tiết diện cây cột. Có khi cột được nhổ đi khi dọn nhà, để lại một lỗ bị lấp bằng đất mới. Mỗi cách để lại một dấu vết khác nhau.
Nhà khảo cổ vì thế hay thấy hai vòng lồng nhau: vòng ngoài là hố đào ban đầu, vòng trong là chỗ cây cột đứng. Đo vòng trong cho biết đường kính cột, từ đó đoán được độ lớn của ngôi nhà.
Nghe đơn giản nhưng ngoài thực địa, các vệt này rất mờ. Phải cạo phẳng mặt đất thật mịn, tưới ẩm nhẹ, chờ lúc nắng xiên buổi sáng hay buổi chiều, những đốm tròn mới hiện lên rõ.
Phân biệt hố cột với hang chuột và gốc cây thế nào?
Đất ở di chỉ đầy những vết tròn không phải do người làm: hang chuột, hang cua, rễ cây mục, gốc cây đổ. Người mới vào nghề hay hào hứng vẽ cả một ngôi nhà từ những vết như vậy.
Hố cột thật thường có đáy tương đối phẳng hoặc thuôn, thành hố khá đứng, đất lấp có lẫn hiện vật nhỏ. Hang chuột thì ngoằn ngoèo, chạy chéo, đất bên trong tơi xốp và sạch. Rễ cây để lại vệt phân nhánh, càng xuống càng nhỏ.
Cách kiểm tra chắc nhất là cắt đôi vết đất theo chiều dọc, vẽ mặt cắt. Nhìn mặt cắt, hình dạng thật của vết hiện ra, và thứ tự lấp đất cũng lộ rõ.
Dấu hiệu mạnh nhất vẫn là quy luật. Một hố lẻ loi có thể là bất cứ thứ gì. Năm, sáu hố xếp thẳng hàng, cách đều nhau, đối xứng với một hàng bên kia, thì gần như chắc là bàn tay con người.
Từ những đốm đất tới mặt bằng một ngôi nhà
Khi đã ghi lại toàn bộ hố cột trên một bản vẽ, người ta bắt đầu nối chúng. Hàng nào song song với hàng nào, khoảng cách giữa các cột, hướng của ngôi nhà. Một mặt bằng hình chữ nhật với hai hàng cột chạy dọc thường gợi tới nhà có mái hai mái.
Có khi các hố cột chồng chéo nhau, hai ba ngôi nhà nối tiếp dựng lại trên cùng một chỗ. Cột của nhà sau cắt qua hố cột của nhà trước. Đọc được thứ tự ấy, người ta biết làng tồn tại qua bao nhiêu lần dựng lại.
Ở vùng nóng ẩm, nhiều cư dân cổ ở nhà sàn, sàn nâng cao khỏi mặt đất. Hố cột nhà sàn thường nhiều và đều, vì cột phải đỡ cả sàn lẫn mái. Dưới gầm sàn hay tích rác, tro bếp rơi xuống, cũng là nơi tìm được nhiều hiện vật.
Mặt bằng không cho biết mái cao bao nhiêu, vách bằng gì. Những phần ấy phải suy ra từ chỗ khác: kích thước cột, những mảnh đất nung có in vết tre nứa, hay hình ảnh ngôi nhà mà người xưa tự khắc lên đồ vật.
Người xưa tự vẽ nhà của mình lên trống đồng
Một trong những nguồn quý nhất để hình dung nhà cổ ở Việt Nam là hình khắc trên trống đồng Đông Sơn. Trên mặt và thân một số trống, như chiếc trống Ngọc Lũ nổi tiếng, có hình nhà sàn mái cong vút, có người ngồi bên trong, có chim đậu trên nóc.
Những hình ấy không phải bản vẽ kỹ thuật, nhưng cho biết kiểu dáng mà người đương thời coi là đáng khắc lại. Đặt cạnh mặt bằng hố cột từ hố đào, hai nguồn bổ sung cho nhau: một bên cho kích thước thật, một bên cho hình dáng.
Cũng cần dè dặt. Ngôi nhà trên trống có thể là nhà nghi lễ, nhà cộng đồng, chứ chưa chắc là nhà ở thường ngày. Không nên lấy một hình khắc để suy ra mọi ngôi nhà của cả một nền văn hoá.
Những ngôi nhà sàn của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên và miền núi phía Bắc hôm nay cũng gợi ý cho nhà khảo cổ, nhưng chỉ là gợi ý. Giống nhau về hình thức không có nghĩa là cùng nguồn gốc hay cùng cách sống.
Vì sao dấu tích kiến trúc gỗ lại quan trọng đến vậy?
Một làng cổ không chỉ là đống đồ gốm. Kích thước nhà cho biết một hộ đông hay ít người. Khoảng cách giữa các nhà cho biết làng thưa hay chật. Nhà nào to hơn hẳn có thể là nhà của người có địa vị hoặc nhà sinh hoạt chung.
Việc nhà được dựng lại nhiều lần trên cùng một chỗ cho thấy người ta sống định cư lâu dài, chứ không phải ở tạm theo mùa. Đây là một manh mối quan trọng khi bàn về sự chuyển từ săn hái sang trồng trọt.
Chính vì vậy, ở nhiều cuộc khai quật, khoảnh khắc đáng nhớ nhất không phải khi nhấc lên một chiếc rìu đồng mà khi cả đoàn đứng trên bờ hố nhìn xuống, thấy hàng hố cột sẫm màu xếp thành hình một ngôi nhà.
Lần tới đi qua một bãi đất trống nơi vừa phá nhà cũ, bạn thử nhìn xem những vết chân cột, vết móng còn lại. Hai nghìn năm nữa, ai đó có đọc được ngôi nhà ấy không?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gỗ cổ hiếm khi còn lại trong đất?
Ở đất khô thoáng, gỗ bị nấm, mối và vi khuẩn phân huỷ. Gỗ chỉ còn nguyên ở những nơi ngập nước liên tục, thiếu không khí, như đáy sông, đầm lầy hay đất sét ngập nước.
Có phân biệt được nhà sàn với nhà đất bằng hố cột không?
Có thể có gợi ý, như số cột nhiều và đều, không có nền đất nện bên trong, rác tích dưới gầm. Nhưng kết luận thường cần thêm bằng chứng và vẫn để mở khả năng khác.
Hố cột có cho biết tuổi ngôi nhà không?
Hố cột không tự cho tuổi, nhưng than và hiện vật trong đất lấp hố có thể được định tuổi. Thứ tự cắt chồng giữa các hố cũng giúp xếp các ngôi nhà theo trước sau.
Vì sao phải đợi nắng xiên mới thấy vết hố cột?
Ánh sáng xiên làm nổi những chênh lệch rất nhỏ về màu và độ nhám của mặt đất. Giữa trưa nắng gắt, mọi thứ trông phẳng và cùng màu, nên những vết mờ dễ bị bỏ sót.
Trống Ngọc Lũ có ở đâu?
Trống đồng Ngọc Lũ là một trong những trống Đông Sơn đẹp và nổi tiếng nhất, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội và đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
