Hang Con Moong ở vùng Thạch Thành, Thanh Hoá là một di chỉ hiếm có: trong cùng một hang, các lớp đất chứa dấu vết của văn hoá Sơn Vi, văn hoá Hoà Bình và văn hoá Bắc Sơn chồng lên nhau theo đúng thứ tự thời gian. Nhờ vậy, hang trở thành một trong những bằng chứng địa tầng quan trọng nhất cho trình tự tiền sử miền Bắc, và đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Nếu phải chọn một cái hang để giải thích cho người mới vì sao địa tầng quan trọng, mình sẽ chọn Con Moong.
Con Moong nằm ở đâu và vì sao người xưa chọn nó?
Hang nằm trong vùng núi đá vôi gần rừng Cúc Phương, thuộc địa phận Thạch Thành, Thanh Hoá. Tên hang theo tiếng Mường, thường được giải thích là hang thú, vì xưa kia nhiều thú rừng vào trú.
Hang có cửa thông hai đầu, nền rộng, khô ráo, có suối chảy gần. Xung quanh là rừng rậm với nhiều thú, nhiều quả hạt, suối có ốc cá. Đó là chỗ ở lý tưởng cho người săn hái.
Vì điều kiện tốt như vậy, con người đã quay lại đây hết thế hệ này tới thế hệ khác qua một khoảng thời gian rất dài. Mỗi lần ở, họ để lại bếp lửa, vỏ ốc, công cụ, rồi đất cát tích lên phủ kín. Lớp này đè lên lớp kia, thành một cuốn sách dày.
Không phải hang nào cũng may mắn như vậy. Nhiều hang bị nước cuốn trôi lớp đất, bị người đời sau đào xới, hoặc chỉ được dùng trong một thời gian ngắn.
Ba lớp, ba cách sống
Ở các lớp dưới cùng, công cụ là những hòn cuội ghè kiểu Sơn Vi. Lên trên, công cụ mang đặc trưng Hoà Bình với những hòn cuội ghè một mặt rõ nét hơn. Trên nữa là những dấu hiệu của Bắc Sơn, có rìu mài lưỡi.
Thứ tự này khớp với trình tự mà các nhà nghiên cứu đã đề xuất từ các di chỉ rời rạc khác. Nhưng ở những nơi khác, mỗi di chỉ thường chỉ có một văn hoá, và việc xếp trước sau phải dựa vào so sánh. Ở Con Moong, thứ tự hiện ra ngay trên vách hố.
Đó là lý do người ta gọi những di chỉ như vậy là di chỉ chìa khoá. Một mặt cắt ở đây có giá trị hơn hàng chục di chỉ một lớp.
Tất nhiên, ranh giới giữa các lớp không sắc nét như vạch kẻ. Có những đoạn chuyển tiếp, đồ của hai kiểu lẫn vào nhau. Chính những đoạn ấy lại quý, vì chúng cho thấy sự thay đổi diễn ra từ từ.
Trong lớp đất có những gì?
Ngoài công cụ đá, các lớp đất Con Moong chứa rất nhiều vỏ ốc, xương thú, than bếp. Than và vỏ ốc là vật liệu để định tuổi bằng carbon phóng xạ, giúp gắn các lớp vào khung thời gian.
Xương thú cho thấy người xưa săn nhiều loài rừng, và danh sách loài thay đổi qua các lớp cũng phản ánh môi trường thay đổi. Hạt quả cháy cho biết về hái lượm.
Hang cũng có mộ táng, cung cấp tư liệu về người cổ và cách họ chăm lo người chết.
Mỗi đợt khai quật ở Con Moong đều thêm dữ liệu, nhưng cũng để lại phần lớn đất nguyên vẹn. Như mình đã kể ở các tập trước, người làm nghề ngày nay thích để dành cho những kỹ thuật tương lai.
Vì sao Con Moong được bảo vệ ở mức cao nhất?
Hang Con Moong đã được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt, mức xếp hạng cao nhất cho di tích ở Việt Nam. Điều này đi kèm những quy định chặt chẽ về bảo vệ, không cho phép đào bới hay xây dựng tuỳ tiện trong khu vực.
Giá trị của hang không nằm ở vẻ đẹp hay kích thước, mà ở thông tin khoa học trong lớp đất. Một cái hố đào trộm, một lần san nền để làm lối đi có thể xoá mất những trang sách không thay được.
Hang còn nằm trong một cảnh quan rừng núi có giá trị tự nhiên. Bảo vệ hang cũng là bảo vệ rừng, suối, những thứ đã khiến người xưa chọn nơi này.
Thông tin về các đề xuất mở rộng bảo vệ hay hồ sơ di sản cho khu vực có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn nên theo dõi thông báo chính thức của địa phương.
Đi thăm Con Moong thế nào cho đúng?
Nếu bạn muốn đến, hãy tìm hiểu trước với ban quản lý di tích địa phương về giờ mở cửa, lối đi và quy định. Đường vào có thể phải đi bộ qua rừng, nên chuẩn bị giày tốt, nước uống, và tránh mùa mưa lũ.
Khi vào hang, đi đúng lối, không giẫm lên khu vực có rào hay biển báo, không nhặt bất cứ thứ gì dưới nền hang, dù chỉ là một vỏ ốc. Trong hang, một vỏ ốc cũng có thể là một phần của lớp đất có giá trị.
Đứng ở cửa hang, nhìn ra rừng, bạn thử nghĩ tới chiều dài thời gian: từ những người Sơn Vi đầu tiên tới người Bắc Sơn cuối cùng, cách nhau còn xa hơn khoảng cách từ người Bắc Sơn tới mình hôm nay.
Một chỗ trú mưa nắng đã giữ chân con người qua chừng ấy thời gian. Bạn có nghĩ ngôi nhà mình đang ở sẽ được ai đó dùng lại sau vài nghìn năm không?
Câu hỏi thường gặp
Con Moong nghĩa là gì?
Tên hang theo tiếng Mường địa phương, thường được giải thích là hang thú, vì xưa kia thú rừng hay vào trú trong hang. Cách giải thích này phổ biến trong tài liệu giới thiệu di tích.
Hang Con Moong thuộc tỉnh nào?
Hang nằm ở vùng Thạch Thành, tỉnh Thanh Hoá, gần khu rừng Cúc Phương.
Di tích quốc gia đặc biệt là gì?
Đây là hạng xếp cao nhất cho di tích lịch sử, văn hoá, khảo cổ ở Việt Nam, dành cho những di tích có giá trị đặc biệt tiêu biểu. Việc xếp hạng đi kèm các quy định bảo vệ chặt chẽ.
Vì sao một hang có nhiều lớp lại quan trọng hơn nhiều hang một lớp?
Vì thứ tự giữa các văn hoá hiện ra trực tiếp trong cùng một mặt cắt, không phải suy ra từ so sánh giữa những nơi khác nhau. Điều này giúp kiểm tra và xác nhận trình tự đã đề xuất.
Du khách có được vào sâu trong hang không?
Tuỳ quy định của ban quản lý di tích ở từng thời điểm. Bạn nên hỏi trước và tuân theo hướng dẫn tại chỗ, vì một số khu vực có thể được rào lại để bảo vệ lớp đất.
