Thời Lý và thời Trần để lại những dòng gốm rất đặc trưng: gốm men ngọc màu xanh nhạt, gốm men trắng ngà, gốm men nâu, và nổi bật nhất là gốm hoa nâu, với hoa văn màu nâu trên nền men trắng ngà. Nhà khảo cổ nhận ra niên đại của chúng qua dáng đồ, chất men, cách tạo hoa văn và những dấu vết nhỏ như vết kê khi nung.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Gốm thời Lý Trần là niềm tự hào của nghệ thuật gốm Việt. Hôm nay mình không nói nhiều về vẻ đẹp mà nói về cách người trong nghề đọc chúng để biết tuổi.
Những dòng gốm chính thời Lý Trần
Gốm men ngọc là loại gốm phủ men màu xanh nhạt như ngọc, nhiều chiếc có hoa văn khắc chìm hoặc in dưới men. Đây là dòng gốm mà nhiều nền văn hoá Á Đông cùng làm, và người thợ Việt tạo ra phong cách riêng.
Gốm men trắng ngà phủ men màu trắng hơi vàng, thường có hoa văn khắc hoặc in. Gốm men nâu có màu nâu đậm, có khi trang trí khắc vạch.
Gốm hoa nâu, thường gắn nhiều với thời Trần, là dòng gốm có hoa văn được vẽ hoặc tô bằng màu nâu trên nền men trắng ngà, có khi kết hợp khắc vạch. Những chiếc thạp, bình lớn với hoa sen, hoa cúc, chim, người là những hiện vật tiêu biểu.
Các dòng gốm này được sản xuất ở nhiều trung tâm khác nhau ở đồng bằng Bắc Bộ, và việc xác định chính xác lò nào làm loại nào vẫn còn được tiếp tục nghiên cứu.
Dáng đồ và hoa văn nói lên thời đại
Mỗi thời có những kiểu dáng ưa chuộng. Một số kiểu bát, đĩa, liễn, thạp được làm chủ yếu ở một thời kỳ rồi thay đổi. Nhà nghiên cứu gốm thuộc lòng những kiểu dáng ấy như thuộc mặt người quen.
Hoa văn cũng vậy. Hoa sen, hoa cúc, lá đề, rồng là những đề tài phổ biến, nhưng cách vẽ, cách cách điệu thay đổi theo thời. Con rồng thời Lý mảnh mai uốn lượn, khác với rồng ở các thời sau, là một ví dụ thường được nhắc trong nghệ thuật nói chung.
Cách tạo hoa văn cũng là manh mối: khắc chìm, in khuôn, đắp nổi, vẽ màu. Gốm hoa nâu nổi bật vì kết hợp vẽ màu với khắc vạch trên những bề mặt lớn.
Những đặc điểm này giúp xếp gốm vào thời kỳ, nhưng không bao giờ dựa vào một đặc điểm duy nhất. Như mình đã kể, kiểu dáng có thể kéo dài hoặc được làm lại ở thời sau.
Vết kê nung: dấu vân tay của lò gốm
Khi nung, đồ gốm được xếp chồng trong lò. Để men không dính các đồ vào nhau, thợ đặt những con kê nhỏ ở giữa, hoặc cạo bỏ một vòng men ở lòng đồ bên dưới. Những cách ấy để lại dấu vết trên đồ gốm.
Một chiếc bát có năm vết tròn nhỏ không men trong lòng là dấu của con kê năm mấu. Một chiếc bát có vòng tròn không men trong lòng là dấu của lối ve lòng để xếp chồng. Mỗi trung tâm, mỗi thời kỳ ưa một kiểu xếp lò.
Chân đế cũng quan trọng: cách gọt chân, chân có phủ men hay không, có quét lớp màu nâu dưới đáy hay không. Những chi tiết nhìn thì khô khan nhưng là thứ giúp người trong nghề phân biệt gốm thật thời Lý Trần với đồ làm giả về sau.
Cũng nhờ những vết này, nhà khảo cổ khi tìm thấy phế phẩm lò, như những chiếc bát dính chồng vào nhau, có thể so sánh và gắn sản phẩm với lò gốm đã sinh ra nó.
Gốm Lý Trần trong hố đào
Ngoài những món đẹp trong bảo tàng, phần lớn gốm Lý Trần mà nhà khảo cổ gặp là mảnh vỡ trong các lớp cư trú, các hố rác, nền kiến trúc. Ở khu Hoàng thành Thăng Long, lượng mảnh gốm các thời kỳ là rất lớn.
Trong địa tầng, gốm Lý Trần giúp định niên đại cho lớp đất, cho công trình. Ngược lại, khi gốm nằm trong lớp có gạch ghi niên hiệu, hay cạnh đồng tiền, nó lại được xác nhận niên đại chính xác hơn.
Việc tìm thấy gốm Việt thời này ở những nơi xa, như ở các cảng và di chỉ trong khu vực, cho thấy gốm đã được trao đổi, buôn bán ra bên ngoài, dù quy mô xuất khẩu lớn thường gắn với các thời kỳ sau hơn.
Mỗi mảnh gốm trong hố đào vì thế vừa được đọc bằng con mắt nghệ thuật, vừa bằng con mắt địa tầng.
Cái bẫy khi xem gốm cổ
Gốm Lý Trần có giá trị cao trên thị trường, nên gốm giả, gốm làm cũ rất nhiều. Một số được làm khéo đến mức người không chuyên khó phân biệt. Ngay cả chuyên gia cũng cần quan sát kỹ, có khi cần phân tích khoa học.
Với một món đồ không rõ nguồn gốc, dù là thật, nó đã mất đi bối cảnh, và phần lớn giá trị khoa học không còn. Nhà khảo cổ vì thế ít quan tâm tới chuyện thật giả trên thị trường mà quan tâm tới đồ có xuất xứ từ khai quật.
Nếu bạn yêu gốm cổ, cách tốt nhất để học là đi bảo tàng, xem kỹ những hiện vật đã được xác minh, đọc sách nghiên cứu, và tránh bị cuốn vào mua bán.
Lần tới đứng trước một chiếc thạp hoa nâu, bạn thử cúi xuống nhìn chân đế, tìm vết kê trong lòng bát, nhìn cách nét nâu chạy trên men. Bạn sẽ thấy bàn tay người thợ bảy, tám trăm năm trước rõ hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Gốm hoa nâu là gì?
Gốm hoa nâu là dòng gốm có hoa văn màu nâu trên nền men trắng ngà, có khi kết hợp khắc vạch, rất đặc trưng ở Việt Nam thời Lý Trần, đặc biệt thời Trần.
Gốm men ngọc khác gốm men trắng thế nào?
Gốm men ngọc có men màu xanh nhạt như ngọc, còn gốm men trắng có men màu trắng ngà. Cả hai đều được làm thời Lý Trần, thường có hoa văn khắc hoặc in dưới men.
Vết kê nung là gì?
Vết kê nung là dấu vết để lại khi xếp đồ gốm chồng lên nhau trong lò, như các vết tròn không men do con kê hoặc vòng không men do ve lòng. Chúng giúp nhận biết kỹ thuật lò và thời kỳ.
Có thể tự phân biệt gốm Lý Trần thật giả không?
Rất khó nếu không có nhiều kinh nghiệm. Ngay cả chuyên gia cũng cần quan sát kỹ và có khi phân tích khoa học. Người không chuyên không nên tự kết luận.
Xem gốm Lý Trần ở đâu?
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và khu trưng bày Hoàng thành Thăng Long có nhiều hiện vật gốm Lý Trần. Nên hỏi trước về khu trưng bày đang mở.
