Một đồng tiền có niên hiệu nằm trong lớp đất cho biết lớp ấy không thể hình thành trước năm đồng tiền được đúc, vì không ai đánh rơi được một đồng tiền chưa tồn tại. Nhưng tiền xưa được dùng rất lâu, có khi hàng trăm năm, nên đồng tiền chỉ cho một mốc sớm nhất chứ không nói lớp đất hình thành đúng năm nào. Người trong nghề gọi đó là mốc không sớm hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Đồng tiền là hiện vật hiếm hoi mang chữ, nên ai cũng mừng khi gặp. Hôm nay mình kể vì sao mừng thì mừng, nhưng đọc nó phải tỉnh.
Mốc không sớm hơn là gì?
Giả sử bạn tìm thấy trong ngăn kéo một tờ hoá đơn ghi một ngày cụ thể. Bạn biết chắc ngăn kéo ấy được mở ít nhất một lần sau ngày đó. Còn lần cuối mở là bao giờ thì tờ hoá đơn không nói.
Đồng tiền trong lớp đất cũng vậy. Nếu nó mang niên hiệu một triều vua, lớp đất chứa nó chỉ có thể hình thành từ thời ấy trở về sau. Đó là mốc không sớm hơn, trong tiếng La tinh của giới khảo cổ gọi là terminus post quem.
Có một mốc ngược lại là mốc không muộn hơn. Nếu một lớp đất bị một nền gạch có ghi năm xây phủ lên, thì lớp dưới phải có trước năm ấy. Khi có cả hai mốc, lớp đất bị kẹp vào một khoảng thời gian.
Điều quan trọng là đồng tiền mới nhất trong lớp mới có giá trị cho mốc này. Một lớp có mười đồng tiền đời Đường và một đồng tiền đời Tống thì mốc là đời Tống, không phải đời Đường.
Tiền xưa sống lâu đến mức nào?
Ở Đại Việt và nhiều nước trong khu vực, tiền đồng của các triều đại Trung Hoa lưu hành rất rộng, song song với tiền do triều đình trong nước đúc. Một đồng Khai Nguyên thông bảo đúc từ thời Đường có thể vẫn nằm trong túi người đi chợ nhiều trăm năm sau.
Tiền được giữ lâu vì nó là kim loại có giá trị thật. Người ta cất trong chum, chôn dưới nền nhà, truyền cho con cháu. Khi một kho tiền được đào lên, thường thấy lẫn lộn tiền của nhiều triều đại, cách nhau rất xa.
Vì thế gặp một đồng tiền thời Hán trong mộ không đủ để nói mộ thuộc thời Hán. Ở các mộ gạch thời Bắc thuộc tại miền Bắc, tiền ngũ thù thời Hán khá thường gặp, nhưng người ta vẫn phải dựa vào kiểu mộ, kiểu gạch, đồ gốm đi kèm để định tuổi.
Ngược lại, đồng tiền cũng có thể bị lọt xuống lớp sâu hơn qua hang chuột, hố cột, vết nứt. Một đồng tiền mới lạc trong lớp cũ là chuyện không hiếm.
Đọc một đồng tiền cổ như thế nào?
Tiền đồng phương Đông thường tròn, có lỗ vuông ở giữa, mặt trước đúc bốn chữ Hán. Hai chữ thường là niên hiệu của vua, hai chữ còn lại cho biết loại tiền như thông bảo, nguyên bảo, trọng bảo. Mặt sau có khi trơn, có khi có chữ hay dấu riêng.
Đồng tiền nằm trong đất lâu năm thường phủ gỉ xanh, chữ mờ. Người bảo quản làm sạch nhẹ nhàng đủ để đọc, không mài mạnh làm mất chữ. Ảnh chụp với ánh sáng xiên giúp nổi rõ những nét chữ nông.
Ở Việt Nam, đồng tiền do nhà nước tự chủ đúc sớm nhất thường được nhắc là Thái Bình hưng bảo thời Đinh. Từ đó các triều đại sau đều đúc tiền mang niên hiệu riêng, giúp nhà khảo cổ có thêm những mốc trong nước.
Có những loại tiền do tư nhân đúc lậu, chữ méo, kim loại kém, và cả tiền giả niên hiệu. Đọc tiền đúng cần hiểu cả lịch sử tiền tệ, chứ không chỉ đọc được chữ Hán.
Cái bẫy của những hiện vật có chữ
Hiện vật có chữ thường được tin quá mức, vì chữ trông rất chắc chắn. Nhưng chữ chỉ nói về lúc đồ vật được làm ra, không nói về lúc nó bị bỏ lại. Một bát gốm ghi niên hiệu có thể được dùng nhiều đời, rồi mới vỡ.
Còn có chuyện ghi niên hiệu đời trước. Ở nhiều thời kỳ, thợ gốm ghi niên hiệu một triều đại cũ để tỏ lòng hoài cổ hoặc để tăng giá trị. Một món gốm ghi niên hiệu đời trước mà làm ở đời sau là chuyện người nghiên cứu gốm đều biết.
Vì vậy nhà khảo cổ luôn đặt hiện vật có chữ cạnh những bằng chứng khác: địa tầng, gốm thường đi kèm, kết quả carbon. Khi tất cả cùng chỉ về một hướng, mình mới yên tâm.
Nghe có vẻ đa nghi, nhưng đó chỉ là cách tôn trọng hiện vật. Mỗi món đồ có một đời sống, và năm làm ra chỉ là ngày sinh của nó.
Từ đồng tiền nhỏ tới bức tranh lớn
Dù có giới hạn, tiền cổ vẫn rất quý. Khi nhiều lớp trong một di chỉ đều có tiền, sắp chúng theo thứ tự địa tầng sẽ cho một trình tự rất rõ. Tiền còn cho biết những vùng nào buôn bán với nhau, tiền nước nào chảy tới đâu.
Ở các thương cảng cổ, sự có mặt của tiền nhiều nước kể chuyện giao thương xa. Trong khi đó, những kho tiền chôn giấu với số lượng lớn có thể gợi tới những thời loạn, khi người ta phải giấu của rồi không bao giờ quay lại lấy.
Thử nghĩ tới chiếc lợn đất tiết kiệm của bạn hồi nhỏ. Nếu nó bị chôn lại hôm nay rồi được đào lên sau năm trăm năm, người đào sẽ thấy những đồng xu của nhiều năm khác nhau, và họ sẽ phải đoán bạn đã đập nó vào năm nào.
Họ sẽ đoán thế nào nhỉ? Có lẽ đồng xu mới nhất là manh mối đầu tiên, và họ sẽ chẳng bao giờ biết bạn đập lợn để mua gì.
Câu hỏi thường gặp
Terminus post quem nghĩa là gì?
Đây là thuật ngữ La tinh có nghĩa là mốc mà sau đó. Trong khảo cổ, nó chỉ thời điểm sớm nhất mà một lớp đất hay một sự kiện có thể xảy ra, thường dựa vào hiện vật có niên đại rõ nằm bên trong.
Vì sao tiền Trung Hoa xuất hiện nhiều ở di chỉ Việt Nam?
Trong nhiều thế kỷ, tiền đồng của các triều đại Trung Hoa lưu hành rộng rãi ở các nước trong khu vực cùng với tiền đúc trong nước. Vì thế gặp tiền Trung Hoa ở di chỉ Việt Nam là chuyện bình thường, và nó phản ánh giao thương hơn là nguồn gốc của di chỉ.
Nhặt được tiền cổ có nên tự làm sạch không?
Không nên tự cạo hay ngâm hoá chất, vì dễ làm mất chữ và hỏng bề mặt. Nếu tiền nằm ở nơi có thể là di chỉ, tốt nhất để nguyên và báo cho bảo tàng hoặc chính quyền địa phương.
Kho tiền chôn giấu cho biết điều gì?
Kho tiền cho biết những loại tiền lưu hành cùng lúc và thời điểm muộn nhất mà kho có thể được chôn, dựa vào đồng tiền mới nhất. Việc chủ nhân không quay lại lấy có thể gợi tới biến cố, nhưng đó chỉ là suy đoán cần thêm bằng chứng.
Có cách nào biết đồng tiền nằm trong đất từ khi nào không?
Bản thân đồng tiền không cho biết. Người ta phải dựa vào lớp đất chứa nó, các hiện vật đi cùng và các phương pháp định tuổi khác như carbon từ than cùng lớp.
