Khi một công cụ được dùng, lưỡi của nó bị mòn, sứt và có khi bóng lên theo những kiểu khác nhau tuỳ thứ nó đã cắt, đẽo hay nghiền. Soi những dấu vết ấy dưới kính hiển vi và so với công cụ thử nghiệm, nhà khảo cổ biết được công cụ đã từng cắt thịt, đẽo gỗ hay gặt cỏ, thậm chí cả cách người xưa cầm nó.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Một chiếc rìu được gọi là rìu vì nó trông giống rìu. Nhưng nó có thật được dùng như rìu không? Hôm nay mình kể cách đi tìm câu trả lời.
Gọi tên theo hình dáng có thể sai
Trong khảo cổ, rất nhiều công cụ được đặt tên theo hình dáng: rìu, dao, mũi nhọn, nạo. Cách gọi ấy tiện, nhưng nó là đoán. Một vật hình rìu có thể được dùng làm cuốc, làm nêm, hay chẳng dùng làm gì cả mà chỉ là đồ nghi lễ.
Nhà nghiên cứu muốn biết chức năng thật thì phải nhìn vào dấu vết mà việc sử dụng để lại. Ý tưởng ấy được phát triển mạnh nhờ nhà khảo cổ người Nga Sergei Semenov vào giữa thế kỷ hai mươi, người đã soi hàng nghìn công cụ dưới kính hiển vi.
Từ đó, phân tích vết dùng trở thành một chuyên ngành riêng, với phòng thí nghiệm, bộ sưu tập đối chiếu và rất nhiều thí nghiệm.
Nó giống như nhìn đôi dép cũ để đoán chủ nhân đi nhiều hay ít, đi trên đường nhựa hay đường đất. Dấu mòn không nói dối.
Mỗi vật liệu để lại một kiểu vết
Cắt thịt mềm thì lưỡi đá ít sứt, vết mòn mờ, bóng nhẹ. Đẽo gỗ thì lưỡi bị sứt nhiều hơn, vết mòn sáng ở mép. Cắt xương, sừng thì sứt mạnh, mép bị tròn đi. Cạo da thì mép tròn đều, có những vết xước nhỏ.
Cắt cỏ, cắt lúa để lại một kiểu bóng rất đặc biệt, do các hạt silic trong thân cây cọ xát. Lưỡi liềm đá hoặc dao gặt dùng lâu có một vệt bóng như gương dọc mép, đôi khi nhìn thấy cả bằng mắt thường. Đây là bằng chứng quý cho việc thu hoạch cây có hạt.
Hướng của các vết xước cho biết động tác: cắt dọc, đẽo ngang, khoan xoay. Vị trí của vết mòn cho biết phần nào là lưỡi, phần nào là chỗ cầm hoặc chỗ tra cán.
Có khi trên phần cầm còn để lại dấu vết của cán gỗ, dây buộc, nhựa dán, giúp dựng lại cả cấu tạo công cụ hoàn chỉnh.
Khảo cổ thực nghiệm: tự làm, tự dùng, rồi so sánh
Để biết vết nào ứng với việc gì, nhà nghiên cứu phải tự làm công cụ bằng đá cùng loại, rồi dùng chúng: cắt thịt bao nhiêu phút, đẽo gỗ loại gì, gặt cỏ bao nhiêu nhát. Sau đó soi dưới kính hiển vi, chụp ảnh, ghi lại.
Bộ sưu tập công cụ thực nghiệm ấy trở thành thư viện đối chiếu. Khi soi một công cụ cổ, họ so với thư viện để tìm kiểu vết giống nhất.
Việc này đòi hỏi kiên nhẫn và trung thực. Phải ghi lại cả những lần kết quả mơ hồ, những lần vết của hai việc khác nhau trông giống nhau. Không phải công cụ cổ nào cũng cho câu trả lời rõ ràng.
Thực nghiệm cũng giúp hiểu hiệu quả công việc. Đẽo một thân cây bằng rìu đá mất bao lâu? Câu trả lời giúp hình dung công sức người xưa bỏ ra để dựng một ngôi nhà, đóng một chiếc thuyền.
Những gì còn bám lại trên đá
Ngoài vết mòn, trên bề mặt công cụ có thể còn bám những thứ cực nhỏ: hạt tinh bột từ củ, hạt; mảnh mô thực vật; vết máu, mỡ; sợi lông. Chúng nằm sâu trong những kẽ nứt nhỏ của đá, được bảo vệ khỏi phân huỷ.
Đặc biệt với đá nghiền, chày, cối, hạt tinh bột bám lại cho biết người xưa đã nghiền thứ gì. Mỗi loại cây có hạt tinh bột hình dạng riêng, nhận ra được dưới kính hiển vi.
Ở Đông Nam Á, nơi củ và quả là nguồn thức ăn quan trọng mà hiếm khi để lại dấu vết, phân tích tinh bột trên công cụ đá đã mở ra một hướng nghiên cứu rất có giá trị.
Vì thế, như mình đã nói ở tập trước, có những công cụ không được rửa ngay khi đào lên, để giữ lại những dấu vết này cho phòng thí nghiệm.
Một công cụ, nhiều đời
Phân tích vết dùng cũng cho thấy công cụ có cuộc đời riêng. Một chiếc rìu có thể được dùng, cùn, mài lại, gãy, rồi phần còn lại được biến thành công cụ khác. Mỗi giai đoạn để lại dấu vết riêng.
Có những công cụ hầu như không có vết dùng. Chúng có thể là đồ mới làm chưa dùng, đồ trao đổi, hay đồ dành cho nghi lễ, chôn theo người chết. Đây là manh mối để phân biệt đồ dùng hằng ngày với đồ mang ý nghĩa đặc biệt.
Những câu chuyện ấy làm công cụ đá bớt khô khan. Nó không còn là một hòn đá có hình dáng, mà là một vật được sinh ra, được dùng, được sửa, được bỏ đi hay được gửi theo người chết.
Thử nghĩ tới con dao trong bếp nhà bạn. Nếu ai đó soi nó dưới kính hiển vi sau một nghìn năm, họ sẽ biết bạn thái rau nhiều hay chặt xương nhiều? Và họ có đoán ra ai là người hay nấu nhất nhà không?
Câu hỏi thường gặp
Phân tích vết dùng là gì?
Đó là phương pháp quan sát vết mòn, vết sứt, độ bóng và vết xước trên công cụ, thường bằng kính hiển vi, để xác định công cụ đã được dùng làm gì và dùng như thế nào.
Sergei Semenov là ai?
Sergei Semenov là nhà khảo cổ người Nga, được coi là người đặt nền móng cho phương pháp phân tích vết dùng trên công cụ cổ vào giữa thế kỷ hai mươi.
Độ bóng lúa trên lưỡi công cụ là gì?
Đó là vệt bóng như gương trên lưỡi công cụ dùng để cắt cây thân cỏ như lúa, do các hạt silic trong thân cây cọ xát lâu ngày. Nó là bằng chứng quan trọng cho việc thu hoạch cây có hạt.
Tinh bột trên công cụ đá còn được bao lâu?
Trong điều kiện thuận lợi, hạt tinh bột nằm sâu trong kẽ đá có thể còn lại hàng nghìn năm. Tuy vậy, kết quả phải được kiểm tra cẩn thận để loại trừ nhiễm bẩn từ đất và từ người cầm.
Khảo cổ thực nghiệm có nguy hiểm không?
Làm và dùng công cụ đá có thể gây đứt tay, văng mảnh vào mắt. Người làm thực nghiệm luôn dùng đồ bảo hộ và làm ở nơi an toàn, không nên thử ở nhà khi không có hướng dẫn.
