Các bãi cọc gỗ được tìm thấy ở vùng cửa sông Bạch Đằng, thuộc Quảng Ninh và Hải Phòng, là dấu tích vật chất của chiến thuật cắm cọc dưới lòng sông để chặn và phá thuyền giặc. Kết quả định tuổi bằng carbon phóng xạ ở nhiều bãi cọc phù hợp với thời Trần, tức gắn với trận Bạch Đằng năm một nghìn hai trăm tám mươi tám. Còn dấu tích trận Bạch Đằng của Ngô Quyền năm chín trăm ba mươi tám thì vẫn là câu hỏi đang được tìm lời đáp.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Sông Bạch Đằng đi vào sử sách với ba trận đánh nổi tiếng. Hôm nay mình kể chuyện những cây cọc, và vì sao đào được cọc chưa phải là đã biết hết.
Phát hiện bãi cọc Yên Giang
Giữa thế kỷ hai mươi, khi người dân vùng Yên Giang, Quảng Yên, Quảng Ninh đào đất, làm ruộng ở vùng bãi bồi, họ phát hiện nhiều cây cọc gỗ lớn cắm sâu trong đất. Cọc được đẽo nhọn đầu, cắm thành hàng.
Các nhà khảo cổ tới khảo sát và nhận ra đây có thể là dấu tích bãi cọc trận Bạch Đằng mà sử sách chép. Vùng đất ngày nay là ruộng, ao, nhưng xưa kia là lòng sông, bãi triều, vì sông đã đổi dòng và bãi bồi đã lấn ra.
Bãi cọc Yên Giang trở thành bãi cọc nổi tiếng nhất, được bảo tồn tại chỗ. Một phần cọc được để lộ trong khu vực có nước để khách tham quan có thể nhìn thấy.
Về sau, nhiều bãi cọc khác được phát hiện trong khu vực, như ở Đồng Vạn Muối và Đầm Thượng, cho thấy chiến thuật cắm cọc được triển khai trên một phạm vi rộng.
Chiến thuật cắm cọc hoạt động thế nào?
Sông Bạch Đằng chịu ảnh hưởng mạnh của thuỷ triều. Khi triều lên, mực nước dâng cao che kín các cọc. Khi triều xuống, nước rút, các cọc nhô lên.
Chiến thuật được sử sách ghi lại là nhử thuyền giặc vào khu vực cắm cọc khi triều đang lên, rồi đánh khi triều rút, khiến thuyền mắc cọc, vỡ, không thoát được.
Cọc thường là gỗ lim, gỗ táu và các loại gỗ cứng, to bằng thân cây, đầu nhọn có khi được bọc sắt theo một số ghi chép. Việc khai thác, đẽo và cắm hàng trăm cây cọc xuống lòng sông là một công việc khổng lồ, cần tổ chức chặt chẽ và hiểu biết sâu về con nước.
Khảo cổ học giúp hiểu cách cọc được bố trí: cắm thành hàng, thành cụm, nghiêng theo hướng nào, cách nhau bao xa. Những chi tiết này cho thấy người xưa đã tính toán rất kỹ.
Định tuổi cọc: kết quả chỉ về thời Trần
Câu hỏi lớn là những bãi cọc này thuộc trận nào. Sông Bạch Đằng có ba trận nổi tiếng: Ngô Quyền năm chín trăm ba mươi tám, Lê Hoàn năm chín trăm tám mươi mốt, và Trần Hưng Đạo năm một nghìn hai trăm tám mươi tám.
Các nhà khảo cổ, trong đó có những đợt hợp tác quốc tế, đã lấy mẫu gỗ từ cọc để định tuổi bằng carbon phóng xạ. Kết quả ở nhiều bãi cọc cho thấy gỗ thuộc khoảng thế kỷ mười ba, phù hợp với trận năm một nghìn hai trăm tám mươi tám.
Như mình đã kể ở tập về carbon phóng xạ, cần cẩn thận với gỗ của những cây sống lâu năm. Phần lõi của một cây lim có thể già hơn lúc chặt cả trăm năm. Các nhà nghiên cứu phải chọn mẫu ở phần gỗ ngoài, và tính tới sai số.
Dù vậy, khi nhiều mẫu ở nhiều bãi cọc cùng chỉ về một khoảng, kết luận gắn với thời Trần là khá vững.
Vậy trận Ngô Quyền ở đâu?
Nếu các bãi cọc đã biết chủ yếu thuộc thời Trần, thì dấu tích trận năm chín trăm ba mươi tám nằm ở đâu? Đây là một câu hỏi mà khảo cổ học Việt Nam vẫn đang theo đuổi.
Một khả năng là trận năm chín trăm ba mươi tám diễn ra ở một đoạn sông khác, mà do sông đổi dòng, nay nằm ở một vị trí chưa được khảo sát kỹ. Một khả năng khác là cọc của trận ấy đã bị nhổ, bị mục, hoặc nằm sâu hơn.
Cũng có khả năng một số bãi cọc được dùng lại, hoặc chiến thuật được triển khai ở cùng khu vực qua nhiều lần. Việc tách bạch từng trận chỉ bằng cọc gỗ là rất khó.
Thành thật mà nói, câu hỏi này chưa có lời giải. Và đó là điều bình thường: khảo cổ học không có nghĩa vụ phải trả lời mọi câu hỏi mà lòng tự hào dân tộc muốn nghe ngay.
Thăm bãi cọc hôm nay
Khu di tích Bạch Đằng ở Quảng Yên có bãi cọc được bảo tồn, có đền thờ các vị anh hùng và khu tưởng niệm. Đứng bên ao nước nhìn những cây cọc gỗ sẫm màu nhô lên, bạn có thể hình dung một dòng sông xưa nơi đây.
Nên tìm hiểu trước về thuỷ triều và địa hình khu vực để hiểu vì sao cọc được cắm ở đây. Đọc thêm về những thay đổi của dòng sông qua nhiều thế kỷ cũng giúp bạn hiểu vì sao một bãi ruộng hôm nay lại là chiến trường sông nước ngày xưa.
Cọc gỗ được bảo quản trong môi trường ẩm, và việc để lộ ra không khí có thể làm chúng hư hại. Bảo tồn tại chỗ là một bài toán khó, cần cân bằng giữa trưng bày và gìn giữ.
Lần tới nghe kể chuyện Bạch Đằng, bạn có thể thêm vào đó một câu: những cây cọc mình thấy hôm nay có lẽ là của thời Trần, và cọc của Ngô Quyền có thể vẫn còn đâu đó, chờ được tìm thấy. Bạn có muốn là người đầu tiên biết tin không?
Câu hỏi thường gặp
Bãi cọc Bạch Đằng nằm ở đâu?
Các bãi cọc nổi tiếng nằm ở vùng Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, như bãi cọc Yên Giang, Đồng Vạn Muối, Đầm Thượng, cùng một số điểm ở Hải Phòng.
Cọc Bạch Đằng làm bằng gỗ gì?
Cọc chủ yếu làm bằng các loại gỗ cứng như lim, táu, đẽo nhọn đầu. Gỗ được bảo quản lâu nhờ nằm trong môi trường bùn ngập nước.
Bãi cọc đã biết thuộc trận nào?
Kết quả định tuổi carbon ở nhiều bãi cọc phù hợp với thế kỷ mười ba, tức gắn với trận năm một nghìn hai trăm tám mươi tám thời Trần. Dấu tích các trận trước vẫn đang được tìm kiếm.
Vì sao bãi cọc nay nằm trên ruộng đất?
Dòng sông đã đổi dòng và bãi bồi lấn ra qua nhiều thế kỷ. Nơi xưa là lòng sông, bãi triều nay đã thành ruộng, ao, khu dân cư.
Có thể xem cọc Bạch Đằng ở đâu ngoài di tích?
Một số cọc được đưa về trưng bày tại các bảo tàng như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và bảo tàng tỉnh Quảng Ninh. Nên hỏi trước để biết hiện vật đang được trưng bày.
