Dùng máy dò kim loại để tìm và đào cổ vật ở di tích, di chỉ khảo cổ là việc không được phép và gây hại, vì nó phá bối cảnh của hiện vật và vi phạm quy định về bảo vệ di sản. Ở những nơi khác, việc dò tìm và đào bới cũng có thể chạm vào di chỉ chưa được biết tới, nên cần hiểu rõ quy định và hỏi cơ quan có thẩm quyền trước. Nếu bạn yêu quá khứ, có những cách tham gia đúng đắn và thú vị hơn nhiều.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Tập cuối của chuỗi bài, mình trả lời một câu hỏi mà mình nhận được không ít: mua máy dò về đi tìm đồ cổ có sao không?
Vì sao máy dò kim loại hấp dẫn đến vậy?
Máy dò kim loại ngày càng rẻ, dễ mua. Trên mạng có nhiều video người nước ngoài đi dò trên cánh đồng, tìm được đồng xu cổ, nhẫn, khoá thắt lưng. Cảm giác nghe tiếng bíp rồi đào lên một món đồ nghìn năm tuổi rõ ràng rất kích thích.
Nhiều người bắt đầu với ý định trong sáng: tìm hiểu lịch sử, sưu tầm, khám phá. Không phải ai cầm máy dò cũng là kẻ trộm.
Nhưng ý định tốt không làm thay đổi hậu quả. Mỗi lần đào một món đồ lên mà không ghi chép theo phương pháp, bối cảnh của nó mất đi vĩnh viễn, như mình đã nói suốt chuỗi bài này.
Và đồ kim loại, như tiền, vũ khí, trang sức, lại chính là những hiện vật giúp định niên đại quan trọng nhất. Lấy chúng ra là lấy đi những mốc thời gian của cả một di chỉ.
Quy định ở Việt Nam
Ở Việt Nam, các di tích, khu vực khảo cổ đã được khoanh vùng bảo vệ không được phép tự ý thăm dò, đào bới. Việc thăm dò, khai quật khảo cổ phải có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền.
Di vật, cổ vật phát hiện trong lòng đất hay dưới nước phải được báo và giao nộp theo quy định pháp luật về di sản văn hoá. Mua bán, giữ cổ vật có nguồn gốc từ đào bới trái phép có thể bị xử lý.
Quy định cụ thể có thể thay đổi theo thời gian và có nhiều chi tiết, nên nếu bạn định dùng máy dò ở bất cứ đâu với mục đích tìm đồ cổ, cách an toàn nhất là hỏi trước cơ quan văn hoá địa phương.
Một điều nên nhớ: nhiều di chỉ chưa được phát hiện, chưa có biển báo. Bạn có thể đang đứng trên một di chỉ mà không biết.
Ở nước khác thì sao?
Quy định về máy dò kim loại khác nhau rất nhiều giữa các nước. Có nước cấm gần như hoàn toàn việc dò tìm cổ vật. Có nước cho phép ở một số nơi với điều kiện, kèm nghĩa vụ báo cáo.
Nước Anh là ví dụ hay được nhắc, nơi việc dò kim loại trên đất được chủ đất cho phép là hợp pháp, có luật về những phát hiện được coi là kho báu phải báo cáo, và có một chương trình khuyến khích người dò tự nguyện ghi nhận phát hiện để giới nghiên cứu sử dụng.
Ngay cả ở đó, giới khảo cổ vẫn tranh luận về lợi và hại. Một bên cho rằng hợp tác với người dò giúp ghi nhận nhiều phát hiện. Bên kia lo ngại nhiều di chỉ bị xáo trộn và nhiều phát hiện không được báo.
Vì vậy, đừng lấy video từ nước ngoài làm chuẩn cho việc mình làm ở Việt Nam. Bối cảnh pháp lý và thực tế khác hẳn.
Hại thật sự nằm ở đâu?
Hãy hình dung một ngôi mộ cổ với vài món đồ đồng. Người dò nghe tiếng bíp, đào xuống, lấy món đồ đồng lên, lấp hố. Họ có một món đồ. Nhưng mình mất đi: tư thế người chết, vị trí đồ vật, đồ gốm không kêu bíp nằm cạnh, mẫu than để định tuổi, toàn bộ địa tầng.
Nếu một nhà khảo cổ tới sau, họ chỉ thấy một hố đã bị đào. Ngôi mộ đã trở thành một câu chuyện không thể kể lại.
Nhân lên hàng trăm người dò ở một vùng, nhiều di chỉ có thể bị vắt kiệt trước khi giới nghiên cứu biết tới.
Thêm một mối nguy thực tế: ở Việt Nam, đất ở nhiều nơi còn bom mìn, vật liệu nổ sót lại từ chiến tranh. Máy dò kêu bíp và người đào tò mò có thể gặp nguy hiểm thật sự đến tính mạng.
Nếu yêu quá khứ, bạn có thể làm gì?
May mắn là có nhiều cách đúng đắn để đến gần khảo cổ. Theo dõi các bảo tàng, viện nghiên cứu để biết các buổi nói chuyện, triển lãm, những ngày mở cửa đặc biệt. Đến thăm các di tích, đọc kỹ thông tin.
Một số đợt khai quật có nhận tình nguyện viên hoặc mời sinh viên, người dân địa phương tham gia dưới sự hướng dẫn. Đó là trải nghiệm thật sự của khảo cổ, với bay, chổi, sổ ghi chép và cả một đoàn người hiểu nghề.
Bạn cũng có thể trở thành đôi mắt của di sản: để ý những gì lộ ra khi làm đường, đào ao ở quê, và báo cho đúng người. Như mình đã kể, nhiều phát hiện lớn bắt đầu từ những người như vậy.
Và nếu bạn vẫn thích cảm giác tìm kiếm, máy dò có thể dùng cho những mục đích vô hại như tìm đồ đánh rơi trên bãi biển hiện đại, ở nơi không có di tích. Chuỗi bài của Nhà Khảo Cổ tạm dừng ở đây. Câu hỏi cuối mình muốn gửi bạn: nếu được góp một điều cho việc giữ gìn quá khứ của quê mình, bạn sẽ chọn làm gì?
Câu hỏi thường gặp
Dùng máy dò kim loại ở bãi biển có sao không?
Ở bãi biển hiện đại không có di tích, tìm đồ đánh rơi gần đây thường không ảnh hưởng tới di sản. Nhưng nếu khu vực có thể có tàu đắm hay di chỉ, hoặc có quy định riêng, cần hỏi chính quyền địa phương trước.
Tìm được đồng xu cổ bằng máy dò thì phải làm gì?
Nên ngừng đào, ghi lại vị trí, chụp ảnh và báo cho cơ quan văn hoá địa phương hoặc bảo tàng. Di vật, cổ vật phát hiện trong lòng đất phải được báo và giao nộp theo quy định.
Có được tự đào ở khu di tích để tìm cổ vật không?
Không. Mọi hoạt động thăm dò, đào bới ở khu di tích và khu vực khảo cổ phải có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền và do chuyên gia thực hiện.
Người dân có thể tham gia khai quật khảo cổ không?
Một số đợt khai quật có mời người dân địa phương hoặc tình nguyện viên tham gia dưới sự hướng dẫn của chuyên gia. Bạn có thể liên hệ bảo tàng hoặc viện nghiên cứu để hỏi.
Vì sao máy dò kim loại nguy hiểm ở Việt Nam?
Ngoài nguy cơ phá hoại di chỉ, nhiều vùng đất còn bom mìn, vật liệu nổ sót lại từ chiến tranh. Đào bới khi máy kêu có thể gặp vật nổ, rất nguy hiểm đến tính mạng.
