Năm bảy mươi chín sau công nguyên, núi lửa Vesuvius ở miền nam nước Ý phun trào, vùi lấp thành phố Pompeii dưới nhiều mét tro và đá bọt. Thành phố bị đóng băng ở đúng khoảnh khắc ấy, nên khảo cổ học đọc được đời sống La Mã thường ngày một cách hiếm có: nhà cửa, cửa hàng, lò bánh, tranh tường, cả những dòng chữ người dân viết nguệch ngoạc trên tường.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình đi một chuyến xa, tới thành phố có lẽ nổi tiếng nhất của khảo cổ học, và kể vì sao nó vừa là món quà vừa là bài toán khó.
Một ngày tận thế được ghi lại
Vụ phun trào được một nhân chứng ghi lại: Pliny trẻ, người đứng quan sát từ bên kia vịnh và về sau viết thư kể lại. Ông mô tả cột khói khổng lồ bốc lên rồi toả ra như ngọn cây thông, tro rơi dày đặc, trời tối như đêm. Chú của ông, Pliny già, nhà tự nhiên học, đã chết khi đi thuyền tới gần để cứu người.
Những bức thư ấy là một trong những mô tả sớm nhất về một vụ phun trào núi lửa. Ngày nay các nhà núi lửa học vẫn dùng tên Pliny để gọi kiểu phun trào dữ dội này.
Ngày chính xác của vụ phun trào lâu nay được ghi là tháng tám, nhưng một số bằng chứng khảo cổ, như dấu vết trái cây mùa thu và một dòng chữ trên tường, khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có thể là vào mùa thu. Đây là ví dụ đẹp về việc khảo cổ học có thể đặt câu hỏi ngược lại với văn bản.
Không chỉ Pompeii, thị trấn Herculaneum gần đó cũng bị vùi lấp, nhưng theo cách khác: bởi những dòng khí nóng và vật liệu núi lửa, giữ lại được cả gỗ cháy thành than và nhiều đồ hữu cơ.
Những khoảng trống mang hình người
Khi khai quật Pompeii, người ta gặp những khoảng rỗng kỳ lạ trong lớp tro đã đông cứng. Đó là nơi thi thể người và vật từng nằm, tro bao quanh rồi đông cứng lại, còn thi thể phân huỷ đi, để lại một cái khuôn rỗng.
Vào thế kỷ mười chín, nhà khảo cổ người Ý Giuseppe Fiorelli nghĩ ra cách đổ thạch cao vào những khoảng rỗng ấy. Khi thạch cao đông lại và tro được gỡ bỏ, hiện ra hình dáng của những người trong khoảnh khắc cuối cùng: co người, che mặt, ôm nhau.
Những khuôn thạch cao ấy là những hình ảnh ám ảnh nhất của khảo cổ học. Chúng nhắc rằng Pompeii không chỉ là một bảo tàng ngoài trời mà là nơi nhiều người đã chết.
Ngày nay, các nhà nghiên cứu còn chụp chiếu, phân tích gien từ những khuôn này, và đôi khi phát hiện rằng câu chuyện được kể lâu nay về một số người, như họ là mẹ con hay vợ chồng, không khớp với bằng chứng mới.
Đời sống thường ngày hiện ra rõ mồn một
Điều làm Pompeii quý giá không phải là những công trình hoành tráng mà là những thứ thường ngày. Lò bánh còn nguyên cối xay. Quán ăn có những chum vùi trong quầy để đựng thức ăn. Phố lát đá có những vết bánh xe hằn sâu và những tảng đá kê để người đi bộ băng qua khi đường ngập nước.
Trên tường nhà có hàng nghìn dòng chữ viết tay: quảng cáo bầu cử, lời tỏ tình, lời chế giễu, thông báo thất lạc đồ. Chúng là tiếng nói của người thường, thứ mà sử sách La Mã chính thống hầu như không ghi lại.
Tranh tường trong các ngôi nhà giàu cho thấy thẩm mỹ, tôn giáo, thần thoại. Vườn nhà có thể được dựng lại nhờ những khoảng rỗng rễ cây và phấn hoa trong đất.
Pompeii cho thấy một điều mà khảo cổ ở nơi khác hiếm khi có: một thành phố đang sống, chứ không phải một thành phố đã bị bỏ hoang dần.
Đào từ thế kỷ mười tám, và những sai lầm ban đầu
Việc khai quật Pompeii bắt đầu từ thế kỷ mười tám, khi các nhà cầm quyền thời ấy cho đào để tìm đồ quý. Những cuộc đào đầu tiên giống săn kho báu hơn là khảo cổ: lấy tượng, tranh, đồ quý mang đi, không ghi chép đầy đủ.
Dần dần, phương pháp được cải thiện. Fiorelli là người đưa vào cách đào có hệ thống hơn, chia thành phố thành các khu, các khối nhà, đánh số, ghi chép. Hệ thống đánh địa chỉ ấy vẫn được dùng tới hôm nay.
Một bài học từ Pompeii là phần đã đào lộ ra lại đối mặt với những mối đe doạ mới: mưa nắng, cây cỏ, động đất, và hàng triệu bước chân du khách mỗi năm. Một số công trình từng sụp đổ vì thiếu bảo dưỡng.
Vì vậy, một phần đáng kể của thành phố được cố ý để chưa đào, như một cách giữ gìn cho tương lai.
Pompeii dạy mình điều gì?
Pompeii cho thấy sức mạnh của một bối cảnh nguyên vẹn. Khi mọi thứ ở đúng chỗ của nó, khảo cổ học kể được về đời sống chi tiết đến kinh ngạc.
Nó cũng cho thấy giá trị của những thứ bình thường. Một dòng chữ nguệch ngoạc trên tường có thể quý hơn một bức tượng đẹp, vì nó cho nghe giọng nói của người đã khuất.
Và nó nhắc về trách nhiệm. Đào lên là bắt đầu một cam kết bảo vệ lâu dài, chứ không phải kết thúc.
Nếu có dịp tới Pompeii, bạn thử đi chậm trên một con phố nhỏ, nhìn những vết bánh xe hằn trên đá. Hai nghìn năm trước, ai đó đã đánh xe qua đây, vội vàng hay thong thả. Còn con phố trước nhà bạn, nó đang ghi lại những dấu vết gì?
Câu hỏi thường gặp
Pompeii bị vùi lấp năm nào?
Pompeii bị vùi lấp trong vụ phun trào của núi lửa Vesuvius năm bảy mươi chín sau công nguyên. Ngày chính xác trong năm vẫn còn được thảo luận.
Pliny trẻ là ai?
Pliny trẻ là một người La Mã đã chứng kiến vụ phun trào từ xa và viết thư mô tả lại. Những bức thư ấy là nguồn tư liệu chữ viết quan trọng nhất về sự kiện này.
Khuôn thạch cao ở Pompeii làm thế nào?
Người ta đổ thạch cao vào những khoảng rỗng trong lớp tro đông cứng, nơi thi thể từng nằm rồi phân huỷ. Khi thạch cao đông lại, hình dáng người trong khoảnh khắc cuối hiện ra.
Herculaneum khác Pompeii thế nào?
Herculaneum cũng bị vùi lấp trong cùng vụ phun trào nhưng chủ yếu bởi dòng khí nóng và vật liệu núi lửa dày hơn. Nhờ vậy, nhiều đồ gỗ, đồ hữu cơ được bảo quản tốt hơn ở Pompeii.
Pompeii đã được đào hết chưa?
Chưa. Một phần đáng kể của thành phố vẫn chưa được khai quật, một phần vì lý do bảo tồn và để dành cho các phương pháp nghiên cứu trong tương lai.
