Phiến đá Rosetta là một tấm đá khắc cùng một văn bản bằng ba loại chữ: chữ tượng hình Ai Cập, chữ bình dân Ai Cập và chữ Hy Lạp cổ. Tìm thấy năm một nghìn bảy trăm chín mươi chín, nó trở thành chìa khoá để giải mã chữ tượng hình, vì phần chữ Hy Lạp thì các học giả đọc được. Người đạt bước đột phá quyết định là Jean-François Champollion, vào năm một nghìn tám trăm hai mươi hai.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình kể câu chuyện về một tấm đá giúp cả một nền văn minh lên tiếng trở lại sau gần một nghìn rưỡi năm im lặng.
Một tấm đá được tìm thấy giữa chiến tranh
Năm một nghìn bảy trăm chín mươi chín, trong cuộc viễn chinh của Napoléon sang Ai Cập, binh lính Pháp làm công sự gần thị trấn Rashid, mà người châu Âu gọi là Rosetta, đã tìm thấy một tấm đá sẫm màu có khắc chữ, được dùng lại trong một bức tường cũ.
Các học giả đi theo đoàn viễn chinh nhận ra ngay giá trị của nó: ba đoạn chữ khác nhau, trong đó có chữ Hy Lạp. Nếu ba đoạn là cùng một nội dung, phần Hy Lạp có thể giúp đọc hai phần kia.
Sau khi quân Pháp thất bại, theo điều khoản đầu hàng, phiến đá được chuyển cho người Anh và đưa về Bảo tàng Anh ở London, nơi nó được trưng bày từ đầu thế kỷ mười chín đến nay.
Trước đó, các bản sao chữ khắc đã được làm và gửi tới các học giả khắp châu Âu, mở đầu một cuộc đua giải mã.
Văn bản trên phiến đá nói gì?
Nội dung không phải một bí mật lớn lao mà là một sắc lệnh do hội đồng tư tế ban hành, tôn vinh vua Ptolemy đệ ngũ, vào khoảng đầu thế kỷ thứ hai trước công nguyên. Sắc lệnh nói về những ân huệ nhà vua ban cho các đền thờ và việc tôn thờ nhà vua.
Sắc lệnh được khắc bằng ba loại chữ vì Ai Cập thời ấy có nhiều tầng lớp: chữ tượng hình dùng cho văn bản tôn giáo trang trọng, chữ bình dân dùng trong đời sống hằng ngày, còn chữ Hy Lạp là ngôn ngữ của triều đình Ptolemy, vốn có gốc Hy Lạp.
Nội dung khá khô khan, nhưng chính sự khô khan ấy lại hữu ích: văn bản chứa nhiều tên riêng, tước hiệu, những thứ lặp lại có thể đối chiếu.
Có một bài học ở đây: hiện vật quan trọng nhất không nhất thiết là hiện vật có nội dung hấp dẫn nhất.
Champollion và bước đột phá
Nhiều học giả đã thử giải mã. Nhà khoa học người Anh Thomas Young có những tiến bộ quan trọng, như nhận ra một số ký hiệu trong khung bầu dục ghi tên vua và đọc được một phần tên Ptolemy.
Jean-François Champollion, một học giả người Pháp say mê ngôn ngữ phương Đông, đã đi xa hơn. Ông thông thạo tiếng Copt, ngôn ngữ của người Ai Cập theo Kitô giáo, hậu duệ của tiếng Ai Cập cổ. Hiểu biết ấy giúp ông nhận ra rằng chữ tượng hình không chỉ là hình vẽ tượng trưng mà còn ghi âm.
Năm một nghìn tám trăm hai mươi hai, ông công bố phát hiện của mình, chỉ ra rằng chữ tượng hình là một hệ thống kết hợp ký hiệu ghi âm và ký hiệu ghi nghĩa. Từ đó, việc đọc các văn bản Ai Cập cổ dần trở nên khả thi.
Có giai thoại kể rằng khi nhận ra điều ấy, Champollion chạy tới báo tin cho anh trai rồi ngất đi. Đó là giai thoại, nghe cho vui, nhưng nó cho thấy cảm giác của một khoảnh khắc mở khoá cả một nền văn minh.
Vì sao chữ tượng hình từng bị quên?
Chữ tượng hình được dùng trong hơn ba nghìn năm. Nhưng khi Ai Cập chịu ảnh hưởng của Hy Lạp, La Mã, rồi Kitô giáo, chữ viết cổ dần bị bỏ, chỉ còn một số tư tế biết đọc.
Dòng chữ tượng hình cuối cùng được biết tới có niên đại vào cuối thế kỷ thứ tư sau công nguyên. Sau đó, không ai còn đọc được nữa. Trong nhiều thế kỷ, người ta tưởng chữ tượng hình chỉ là những biểu tượng huyền bí, triết lý, không ghi âm.
Quan niệm sai lầm ấy là trở ngại lớn nhất cho việc giải mã. Chỉ khi chịu bỏ đi định kiến, nhìn chữ tượng hình như một hệ thống chữ viết bình thường, người ta mới tiến bộ.
Bài học này áp dụng cho cả khảo cổ: định kiến về người xưa, coi họ là bí ẩn, siêu phàm hay ngây thơ, thường cản trở việc hiểu họ.
Rosetta và những văn bản song ngữ khác
Phiến đá Rosetta không phải văn bản song ngữ duy nhất giúp giải mã chữ cổ. Nhiều chữ viết cổ khác cũng được đọc nhờ văn bản nhiều thứ tiếng, nhờ tên riêng lặp lại, hay nhờ ngôn ngữ hậu duệ còn sống.
Ngày nay, cụm từ Rosetta được dùng như một hình ảnh ẩn dụ cho bất kỳ chìa khoá nào giúp mở một bí ẩn.
Ở Việt Nam, những văn bản song ngữ, như bia Hán Nôm, bia Chăm có chữ Phạn, cũng là tư liệu quý để hiểu ngôn ngữ và lịch sử. Việc đọc chữ Chăm cổ, chữ Nôm vẫn cần những chuyên gia hiếm hoi.
Có lẽ câu hỏi thú vị nhất là: còn bao nhiêu chữ viết cổ trên thế giới vẫn chưa ai đọc được, đang chờ một phiến đá Rosetta của riêng nó?
Câu hỏi thường gặp
Phiến đá Rosetta được tìm thấy ở đâu?
Phiến đá được binh lính Pháp tìm thấy năm một nghìn bảy trăm chín mươi chín gần thị trấn Rashid, mà người châu Âu gọi là Rosetta, ở vùng châu thổ sông Nile, Ai Cập.
Phiến đá Rosetta có mấy loại chữ?
Phiến đá có ba loại chữ: chữ tượng hình Ai Cập, chữ bình dân Ai Cập và chữ Hy Lạp cổ. Cả ba ghi cùng một nội dung sắc lệnh.
Ai giải mã chữ tượng hình?
Jean-François Champollion công bố bước đột phá năm một nghìn tám trăm hai mươi hai. Thomas Young và nhiều học giả khác đã có những đóng góp trước đó.
Phiến đá Rosetta hiện ở đâu?
Phiến đá được trưng bày tại Bảo tàng Anh ở London từ đầu thế kỷ mười chín. Ai Cập đã nhiều lần đề nghị đưa phiến đá trở về.
Tiếng Copt giúp gì cho việc giải mã?
Tiếng Copt là hậu duệ của tiếng Ai Cập cổ, viết bằng chữ cái gốc Hy Lạp. Hiểu tiếng Copt giúp Champollion nhận ra âm đọc của nhiều ký hiệu tượng hình.
