Năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt, hai người leo núi trên dãy Alps ở vùng biên giới Ý và Áo tình cờ thấy một thi thể nhô lên khỏi băng. Ban đầu ai cũng tưởng là một người leo núi gặp nạn gần đây. Hoá ra đó là một người sống cách nay khoảng năm nghìn ba trăm năm, được băng giữ gìn cùng quần áo, rìu đồng, cung tên, và cả một mũi tên trong vai. Người ta gọi ông là Ötzi.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hiếm khi khảo cổ học được gặp trọn vẹn một con người cùng mọi thứ họ mang theo trong ngày cuối đời. Hôm nay mình kể về Ötzi.
Một phát hiện tình cờ trên núi tuyết
Thi thể nằm trong một khe đá ở độ cao lớn, nơi băng che phủ hàng nghìn năm. Mùa hè năm ấy băng tan nhiều, để lộ phần trên thi thể. Những người đầu tiên tới đã cố kéo thi thể ra bằng dụng cụ thô sơ, gây một số hư hại, vì không ai nghĩ đây là người cổ.
Chỉ khi các chuyên gia xem những vật dụng đi kèm, như chiếc rìu, họ mới nhận ra đây là một phát hiện phi thường. Định tuổi bằng carbon phóng xạ xác nhận thi thể có niên đại khoảng năm nghìn ba trăm năm trước.
Nơi tìm thấy nằm sát biên giới, và sau khi đo đạc, được xác định thuộc lãnh thổ Ý. Ötzi hiện được lưu giữ trong một bảo tàng ở Bolzano, miền bắc nước Ý, trong phòng lạnh mô phỏng điều kiện băng.
Tên gọi Ötzi lấy từ thung lũng Ötztal gần nơi phát hiện.
Hành trang của một người năm nghìn năm trước
Đi cùng Ötzi là cả một bộ hành trang, nhiều thứ bằng vật liệu hữu cơ mà khảo cổ hiếm khi thấy. Ông mặc quần áo bằng da của nhiều loài thú khác nhau, đội mũ lông, đi giày da lót cỏ khô để giữ ấm.
Ông mang một chiếc rìu có lưỡi bằng đồng gắn vào cán gỗ, một con dao đá lửa, một cây cung chưa hoàn thiện, một ống đựng tên với nhiều mũi tên, phần lớn chưa xong. Có cả túi đựng mồi lửa, nấm có tính chất làm thuốc theo cách hiểu của một số nhà nghiên cứu.
Chiếc rìu đồng đặc biệt quan trọng. Nó cho thấy kỹ thuật luyện đồng đã có mặt ở vùng này vào thời ấy, sớm hơn nhiều người từng nghĩ, và người sở hữu nó có lẽ có địa vị nhất định.
Mỗi vật dụng là một bài học về kỹ năng sống trên núi cao: chọn vật liệu, sửa chữa, mang theo những gì cần thiết.
Mũi tên trong vai và những giờ cuối cùng
Trong nhiều năm, người ta nghĩ Ötzi chết vì lạnh hoặc kiệt sức. Năm hai nghìn lẻ một, ảnh chụp tia X cho thấy một mũi tên bằng đá nằm trong vai trái của ông. Mũi tên có lẽ đã làm tổn thương mạch máu lớn, dẫn tới cái chết.
Ötzi còn có vết thương ở tay, có thể do đỡ đòn, và có dấu hiệu bị va đập ở đầu. Câu chuyện về những giờ cuối cùng của ông trở thành một vụ án cổ xưa: ai bắn ông, vì sao, ông có chạy trốn không.
Phân tích dạ dày cho thấy bữa ăn cuối của ông gồm thịt thú rừng và ngũ cốc. Phấn hoa trong ruột cho biết ông đã đi qua những vùng có độ cao khác nhau trong những ngày cuối, và có lẽ mất vào khoảng cuối xuân đầu hè.
Những chi tiết ấy làm Ötzi không còn là một xác ướp mà là một con người với một ngày cuối đời căng thẳng.
Cơ thể Ötzi kể về sức khoẻ thời ấy
Trên da Ötzi có hàng chục hình xăm nhỏ dạng vạch và chữ thập, được tạo bằng cách rạch da rồi xoa than vào. Nhiều hình xăm nằm ở chỗ các khớp và lưng, nơi ông có dấu hiệu thoái hoá. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chúng có thể liên quan tới một kiểu chữa trị.
Ötzi khoảng bốn mươi lăm tuổi, đã mắc một số bệnh: răng có vấn đề, mạch máu xơ cứng, có ký sinh trùng đường ruột. Phân tích gien cho biết nhiều điều về nguồn gốc và đặc điểm cơ thể của ông.
Những phân tích gần đây còn làm thay đổi hình dung về ngoại hình của ông, như màu da và tóc, so với những bản phục dựng trước. Đây là ví dụ về việc khoa học tự sửa mình khi có dữ liệu tốt hơn.
Mỗi công nghệ mới lại mở ra thêm câu hỏi và câu trả lời từ cùng một thi thể. Ötzi có lẽ là con người cổ đại được nghiên cứu kỹ nhất từng biết.
Băng tan và khảo cổ học tương lai
Ötzi lộ ra vì băng tan. Ngày nay, khi các sông băng trên thế giới rút lui, ngày càng nhiều hiện vật cổ xuất hiện: giày da, mũi tên, đồ gỗ, vải, những thứ được băng giữ gìn hàng nghìn năm.
Đây là một cơ hội và cũng là một cuộc chạy đua. Khi lộ ra, các hiện vật hữu cơ phân huỷ rất nhanh. Các nhà khảo cổ ở nhiều nước miền núi phải đi khảo sát mỗi mùa hè để thu hồi trước khi chúng biến mất.
Hiện tượng này cho thấy mối liên hệ giữa khí hậu và di sản. Thay đổi môi trường hôm nay đang tác động trực tiếp tới những dấu vết của quá khứ.
Ötzi đã nằm yên năm nghìn năm trên núi, rồi một mùa hè ấm áp đưa ông trở lại với chúng ta. Bạn nghĩ ông sẽ nói gì nếu biết mình đã trở thành người nổi tiếng nhất của thời đại mình?
Câu hỏi thường gặp
Ötzi sống cách đây bao lâu?
Định tuổi bằng carbon phóng xạ cho thấy Ötzi sống cách nay khoảng năm nghìn ba trăm năm.
Ötzi được tìm thấy ở đâu?
Ötzi được tìm thấy năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt trong băng trên dãy Alps, vùng biên giới Ý và Áo, nơi sau đó được xác định thuộc lãnh thổ Ý. Ông hiện được lưu giữ ở bảo tàng tại Bolzano.
Ötzi chết vì sao?
Ảnh chụp tia X phát hiện một mũi tên đá trong vai trái, có lẽ làm tổn thương mạch máu lớn và dẫn tới cái chết. Ông cũng có những vết thương khác.
Hình xăm trên người Ötzi có ý nghĩa gì?
Ötzi có hàng chục hình xăm dạng vạch và chữ thập, nhiều cái ở gần khớp và lưng. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chúng liên quan tới chữa trị, nhưng ý nghĩa chính xác chưa được khẳng định.
Vì sao thi thể Ötzi được bảo quản tốt?
Thi thể nằm trong khe đá được băng phủ kín, nhiệt độ thấp và ổn định trong hàng nghìn năm, làm chậm quá trình phân huỷ và giữ lại cả quần áo, đồ dùng bằng vật liệu hữu cơ.
