Tutankhamun là một pharaoh trẻ, lên ngôi khi còn nhỏ, trị vì không lâu và mất khi chưa tới hai mươi tuổi, không phải nhân vật nổi bật trong lịch sử Ai Cập. Ông nổi tiếng vì lăng mộ của mình: năm một nghìn chín trăm hai mươi hai, nhà khảo cổ người Anh Howard Carter tìm thấy lăng gần như còn nguyên vẹn, điều cực kỳ hiếm ở Thung lũng các vị vua, nơi hầu hết lăng mộ đã bị cướp từ thời cổ.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Mặt nạ vàng của Tutankhamun có lẽ là hiện vật khảo cổ nổi tiếng nhất thế giới. Hôm nay mình kể câu chuyện đằng sau nó, và phần ít ai để ý: mười năm ghi chép tỉ mỉ.
Thung lũng của những lăng mộ đã bị cướp
Thung lũng các vị vua nằm bên bờ tây sông Nile, đối diện thành phố Luxor ngày nay. Ở đây, các pharaoh thời Tân Vương quốc cho đục những lăng mộ sâu vào núi đá, hy vọng tránh được bọn trộm mộ.
Hy vọng ấy phần lớn thất bại. Hầu hết lăng mộ đã bị cướp ngay trong thời cổ đại, có khi chỉ vài năm sau khi chôn. Khi các nhà thám hiểm châu Âu tới, nhiều lăng chỉ còn tường vẽ và vài mảnh vụn.
Vì vậy, đầu thế kỷ hai mươi, nhiều người cho rằng thung lũng đã cạn kiệt, không còn gì để tìm. Howard Carter, được nhà quý tộc người Anh Lord Carnarvon tài trợ, vẫn kiên trì tìm kiếm trong nhiều mùa mà không có kết quả.
Tháng mười một năm một nghìn chín trăm hai mươi hai, ở mùa đào mà có lẽ là mùa cuối được tài trợ, đội của Carter tìm thấy một bậc đá dẫn xuống lối vào bị chôn vùi.
Vì sao lăng của Tutankhamun còn nguyên?
Lăng của Tutankhamun nhỏ hơn nhiều so với lăng của các pharaoh quyền lực, có lẽ vì ông mất đột ngột khi còn trẻ và lăng được chuẩn bị vội. Nó cũng không hoàn toàn nguyên vẹn: có dấu hiệu bị trộm vào ít nhất hai lần trong thời cổ, nhưng kẻ trộm bị phát hiện và lăng được niêm phong lại.
May mắn lớn nhất đến sau đó. Khi người ta đục lăng cho một pharaoh khác ở gần, đá vụn bị đổ lên trên lối vào lăng Tutankhamun, che lấp nó. Những túp lều của thợ cũng được dựng lên trên đó. Lối vào bị quên lãng suốt hơn ba nghìn năm.
Kết quả là lăng chứa hàng nghìn món đồ: đồ đạc, xe ngựa, vũ khí, trang sức, quần áo, thực phẩm, tượng, quan tài lồng nhau, và chiếc mặt nạ vàng nổi tiếng trên xác ướp.
Câu chuyện cho thấy một nghịch lý: lăng của một vua không quan trọng lại trở thành cửa sổ rõ nhất nhìn vào nghi lễ an táng hoàng gia Ai Cập.
Mười năm ghi chép: phần ít người kể
Phát hiện chỉ là bắt đầu. Carter và đội của ông dành khoảng một thập kỷ để làm sạch, ghi chép, chụp ảnh, bảo quản và chuyển hàng nghìn hiện vật ra khỏi lăng.
Mỗi món đồ được đánh số, vẽ, chụp tại chỗ trước khi di chuyển. Nhiếp ảnh gia của đoàn đã chụp hàng nghìn bức ảnh, ghi lại từng góc lăng trước và trong khi dọn. Những bức ảnh ấy đến nay vẫn là tư liệu vô giá.
Nhiều hiện vật rất mỏng manh, như vải, gỗ, hoa khô, phải được gia cố tại chỗ trước khi nhấc lên. Các nhà bảo quản thời ấy dùng những vật liệu tốt nhất họ có, dù một số về sau được biết là không lý tưởng.
Hồ sơ của Carter, gồm phiếu ghi, bản vẽ, nhật ký, được lưu giữ và ngày nay có thể tra cứu, cho phép các nhà nghiên cứu tiếp tục làm việc gần một thế kỷ sau.
Xác ướp kể gì về vị vua trẻ?
Xác ướp của Tutankhamun đã được nghiên cứu nhiều lần, ngày nay bằng chụp cắt lớp và phân tích gien. Các kết quả cho biết ông mất ở tuổi khoảng mười tám, mười chín, có một số vấn đề sức khoẻ, trong đó có dị tật ở bàn chân.
Nguyên nhân cái chết vẫn còn tranh luận. Đã có nhiều giả thuyết, từ bị ám sát, tai nạn, bệnh tật tới kết hợp nhiều yếu tố. Một số giả thuyết từng được báo chí nhắc nhiều đã bị bác bỏ khi có dữ liệu mới.
Nghiên cứu gien cũng giúp tìm hiểu quan hệ gia đình của ông với các pharaoh và hoàng hậu khác, một đề tài phức tạp và vẫn đang được bàn.
Đây là một ví dụ cho thấy một phát hiện cũ vẫn tiếp tục cho dữ liệu mới khi có công cụ mới, miễn là hiện vật và hồ sơ được giữ gìn tốt.
Tutankhamun và sự ra đời của cơn sốt khảo cổ
Phát hiện lăng Tutankhamun gây chấn động toàn cầu. Báo chí đưa tin dồn dập, phong cách Ai Cập tràn vào thời trang, kiến trúc, đồ trang trí. Khảo cổ học bỗng trở thành đề tài của công chúng.
Mặt tích cực là khảo cổ được quan tâm, nhiều người trẻ muốn theo nghề. Mặt tiêu cực là hình ảnh khảo cổ gắn với kho báu, vàng bạc, và cả những câu chuyện huyền bí như lời nguyền, mà mình sẽ kể ở một tập khác.
Về sau, câu hỏi hiện vật thuộc về ai cũng trở nên quan trọng. Ai Cập đã giữ lại toàn bộ hiện vật của lăng, khác với thông lệ chia phần cho người khai quật thời trước. Đó là một bước ngoặt trong quan hệ giữa khảo cổ và các quốc gia sở tại.
Lần tới thấy chiếc mặt nạ vàng trên ảnh, bạn thử nghĩ tới những tấm ảnh đen trắng của căn phòng chật ních đồ đạc, và người thợ ảnh kiên nhẫn chụp từng góc. Theo bạn, bên nào mới là kho báu thật sự?
Câu hỏi thường gặp
Ai tìm ra lăng Tutankhamun?
Nhà khảo cổ người Anh Howard Carter tìm thấy lăng năm một nghìn chín trăm hai mươi hai, với sự tài trợ của Lord Carnarvon.
Lăng Tutankhamun có bị trộm không?
Có dấu hiệu lăng bị trộm vào ít nhất hai lần trong thời cổ, nhưng sau đó được niêm phong lại. Lối vào về sau bị đá vụn che lấp nên lăng gần như còn nguyên khi được phát hiện.
Tutankhamun mất năm bao nhiêu tuổi?
Các nghiên cứu xác ướp cho thấy ông mất ở khoảng tuổi mười tám, mười chín. Nguyên nhân cái chết vẫn còn được tranh luận.
Mặt nạ vàng của Tutankhamun hiện ở đâu?
Mặt nạ vàng và nhiều hiện vật của lăng được lưu giữ và trưng bày tại Ai Cập. Bạn nên kiểm tra thông tin trưng bày mới nhất của các bảo tàng ở Cairo.
Vì sao lăng Tutankhamun nhỏ?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vì ông mất đột ngột khi còn trẻ nên lăng được chuẩn bị vội, có thể là một lăng vốn dành cho người khác được dùng lại. Đây vẫn là vấn đề được bàn.
