Göbekli Tepe ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ là một quần thể những vòng cột đá lớn hình chữ T, chạm hình thú, được dựng cách nay khoảng mười một nghìn năm, vào thời con người ở vùng này chưa làm nông nghiệp thực thụ. Khi mới được khai quật, nó được coi là đền thờ của những người săn hái, làm đảo lộn ý cũ rằng phải có nông nghiệp rồi mới có công trình lớn. Những nghiên cứu mới hơn cho thấy bức tranh còn phức tạp hơn thế.
Chào bạn, đây là Nhà Khảo Cổ. Hôm nay mình kể về một địa điểm đã khiến các nhà khảo cổ phải ngồi lại suy nghĩ về câu hỏi cái gì có trước.
Những cột đá trên ngọn đồi rốn
Göbekli Tepe trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thường được dịch là ngọn đồi rốn, gần thành phố Şanlıurfa. Ngọn đồi từng được khảo sát từ những năm sáu mươi của thế kỷ hai mươi, nhưng những mảnh đá ở đó bị cho là của một nghĩa trang thời trung cổ.
Từ giữa những năm chín mươi, nhà khảo cổ người Đức Klaus Schmidt bắt đầu khai quật và nhận ra đây là thứ hoàn toàn khác: những vòng tròn tạo bởi các cột đá vôi lớn hình chữ T, cao nhiều mét, nặng nhiều tấn, ở giữa mỗi vòng có hai cột lớn hơn.
Trên các cột chạm nổi hình thú: cáo, lợn rừng, rắn, chim kền kền, bọ cạp. Một số cột có hình cánh tay, bàn tay, thắt lưng, gợi ý rằng cột tượng trưng cho hình người cách điệu.
Định tuổi bằng carbon phóng xạ đặt giai đoạn sớm của công trình vào khoảng mười một nghìn năm trước, thuộc thời đá mới trước khi có đồ gốm. Năm hai nghìn mười tám, nơi này được công nhận là di sản thế giới.
Vì sao Göbekli Tepe làm đảo lộn hình dung cũ?
Hình dung phổ biến trước đó là: con người trước hết làm nông, có lương thực dư thừa, định cư, dân số tăng, rồi mới có thời gian và tổ chức để xây những công trình lớn như đền thờ.
Göbekli Tepe dường như đảo ngược trình tự ấy. Những người dựng nó, theo hiểu biết ban đầu, vẫn sống chủ yếu bằng săn bắt hái lượm. Vậy mà họ đã đẽo, vận chuyển và dựng những cột đá khổng lồ, đòi hỏi tổ chức đông người.
Klaus Schmidt đưa ra một giả thuyết gây chú ý: có thể chính nhu cầu tụ họp để làm lễ, xây công trình tôn giáo đã thúc đẩy con người định cư và tìm cách sản xuất lương thực ổn định hơn. Nói gọn là đền thờ có trước, ruộng đồng có sau.
Thú vị là vùng xung quanh Göbekli Tepe nằm gần nơi một số loài lúa mì sớm được thuần hoá, khiến giả thuyết này càng hấp dẫn.
Nghiên cứu mới: không chỉ là đền thờ
Sau khi Klaus Schmidt qua đời năm hai nghìn mười bốn, công việc khai quật và nghiên cứu được tiếp tục. Những phát hiện mới cho thấy ở Göbekli Tepe còn có các công trình nhỏ hơn có thể là nhà ở, có bể chứa nước mưa, có nhiều dụng cụ xay nghiền ngũ cốc.
Điều này khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Göbekli Tepe không chỉ là một nơi hành lễ của những nhóm người tới rồi đi, mà có thể còn là một khu định cư, nơi người ta sống và làm việc.
Cũng có những tranh luận về việc các vòng cột được lấp đầy đất là do con người cố ý chôn, hay do đất từ sườn đồi trôi xuống theo thời gian.
Đây là ví dụ đẹp về việc khảo cổ học tự sửa mình. Một cách giải thích hấp dẫn được đưa ra, rồi được kiểm tra, điều chỉnh khi có thêm bằng chứng. Không có gì đáng xấu hổ ở đây, đó chính là cách khoa học vận hành.
Những người săn hái này là ai?
Người dựng Göbekli Tepe sống ở vùng mà về sau được gọi là Lưỡi liềm Màu mỡ, nơi nông nghiệp sớm phát triển. Họ khai thác các đàn thú như linh dương, lợn rừng, và các loài ngũ cốc hoang.
Việc họ có đủ năng lực tổ chức để xây Göbekli Tepe cho thấy những cộng đồng săn hái không hề đơn giản như hình dung cũ. Họ có tín ngưỡng phức tạp, nghệ thuật, kỹ thuật đẽo đá và khả năng phối hợp đông người.
Gần Göbekli Tepe, các nhà khảo cổ đã phát hiện những địa điểm khác có cột đá hình chữ T tương tự. Có lẽ Göbekli Tepe là một phần của cả một vùng văn hoá với nhiều trung tâm.
Bài học ở đây quen thuộc với chuỗi bài của mình: đừng đánh giá thấp người xưa chỉ vì họ chưa biết làm một việc mà ta coi là nền tảng.
Câu hỏi còn để ngỏ
Göbekli Tepe vẫn còn phần lớn chưa được khai quật. Khảo sát địa vật lý cho thấy dưới ngọn đồi còn nhiều vòng cột khác chưa được đào.
Những câu hỏi lớn vẫn còn đó: người ta làm lễ gì ở đây, hình thú trên cột mang ý nghĩa gì, vì sao những vòng cột bị lấp, và mối quan hệ giữa những người dựng nó với sự ra đời của nông nghiệp chính xác là gì.
Có thể sẽ không bao giờ có câu trả lời trọn vẹn. Nhưng chính sự để ngỏ ấy khiến Göbekli Tepe tiếp tục là một trong những địa điểm hấp dẫn nhất của khảo cổ học.
Nếu được đứng giữa vòng cột đá ấy, bạn nghĩ mình sẽ cảm thấy gì: sự kính sợ trước những người đã dựng nó, hay sự tò mò muốn biết họ đã nghĩ gì khi chạm khắc con cáo lên đá?
Câu hỏi thường gặp
Göbekli Tepe ở đâu?
Göbekli Tepe nằm ở vùng đông nam Thổ Nhĩ Kỳ, gần thành phố Şanlıurfa.
Göbekli Tepe có từ bao giờ?
Giai đoạn sớm của công trình có niên đại khoảng mười một nghìn năm trước, thuộc thời đá mới trước khi có đồ gốm.
Ai khai quật Göbekli Tepe?
Việc khai quật có hệ thống bắt đầu từ giữa những năm chín mươi dưới sự chỉ đạo của nhà khảo cổ người Đức Klaus Schmidt, và được tiếp tục sau khi ông qua đời năm hai nghìn mười bốn.
Göbekli Tepe có phải là đền thờ cổ nhất thế giới không?
Nó thường được gọi như vậy trên báo chí, nhưng các nghiên cứu mới cho thấy nơi đây có thể còn là khu định cư. Gọi nó là đền thờ là một cách diễn giải vẫn đang được tranh luận.
Göbekli Tepe có được công nhận di sản thế giới không?
Có. Göbekli Tepe được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm hai nghìn mười tám.
